تأثير قرآن در ادبيات فارسى ‏

قسمت هفدهم

سجيل : سجيل به ‏معناي ‏سنگهايي از ‏گل پخته است ‏که بر سپاه ‏فيل از آسمان‎ ‎باريده شد.
‏نويسندگان ‏نخستين به ‏فارسي بودن ‏اين واژه پي ‏برده بودند و ‏حتي طبري‎ ‎مي‌نويسد که ‏از واژه ‏فارسي‎ ‎سنگ‎ ‎و‎ ‎گل‎ ‎درست ‏شده است.
اين ‏واژه از ‏فارسي ميانه ‏بدون واسطه ‏وارد‎ ‎عربي ‏شده است‎. ‎ 
سراج : سراج به ‏معناي چراغ ‏و مشعل است ‏و به باور ‏فرانکل اين ‏واژه از يک‎ ‎واژه آرامي و ‏سرياني گرفته ‏شده است. ‏ولي هر دو ‏واژه آرامي و ‏سرياني نيز از ‏واژه‎ ‎فارسي‎ ‎چراغ‎ ‎گرفته ‏شده است و به ‏باور خود ‏فرانکل در ‏کتاب‎ ‎معرّب، ‏ص21  اين ‏واژه احتمالا ‏به طور ‏مستقيم از ‏فارسي وارد ‏عربي شده ‏است‎.‎ 
سرادق : به معناي ‏سراپرده و ‏حفاظ است و ‏تنها يک بار ‏در قرآن در ‏آيات‎ ‎آخرت‌شناسي ‏در توصيف ‏عذاب و ‏شکنجه‌هاي ‏گنهکاران آمده ‏است.
مفسرين ‏از سياق کل ‏آيه يک‎ ‎مفهوم ‏کلي از اين ‏واژه را درک ‏مي کردند ولي ‏درباره ترجمه ‏خود واژه ‏مطمئن نبودند‎. ‎
برخي آن را ‏از واژه ‏سرادر فارسي ‏به معناي کف ‏پوش و برخي ‏نيز آنرا از ‏واژه‎ ‎سراپرده، ‏ديگران آنرا ‏از واژه‎ ‎سراطاق‎ ‎و باز ‏برخي ديگر ‏آنرا از واژه‎ ‎سراچه‎ ‎دانسته‌اند.
اما ‏آنچه که ما در ‏نظر مي‌گيريم‎ ‎سراپرده‎ ‎است ‏که خود اين ‏واژه از واژه‎ ‎پرده‎ ‎شکل ‏گرفته است.
‏اين واژه در ‏فارسي باستان ‏وجود داشته و‎ ‎به آرامي و ‏فارسي-عبري ‏راه يافته است ‏و در هر دو ‏نيز به معناي ‏جلوخان ‏مي‌باشد.
واژه‎ ‎سرادق در ‏شعرهاي کهن ‏عربي به کار ‏رفته است و ‏نمي‌توان ‏مشخص ‏کرد  که آيا ‏اين واژه به‎ ‎طور مستقيم ‏از فارسي به ‏عربي راه ‏يافته است يا ‏زبان آرامي ‏در انتقال اين ‏واژه واسطه‎ ‎بوده است‎.‎ 
سربال : اين واژه در ‏شعرهاي کهن ‏عربي به ‏معناي پيراهن ‏زره‌دار به کار ‏رفته‎ ‎است. ‏مفردات ‏راغب آن را ‏در قرآن به ‏معناي ‏‏«پيراهن از ‏هر نوعي» ‏مي‌داند.
اين ‏واژه‎ ‎همان ‏واژه‎« ‎شلوار» در‎ ‎فارسي است ‏که خاستگاه ‏اصلي آن نيز‎ ‎سرواله‎ ‎است ‏که سپس در ‏عربي به ‏صورت‎ ‎سربال‎ ‎در ‏آمده است.
‏بسياري از ‏نويسندگان اين ‏ديدگاه را ‏پذيرفته‌اند؛ اما ‏آنگونه که ‏دوزي‎ ‎مي‌گويد شلوار ‏فارسي به ‏معناي لباس ‏نيم‌تنه پايين ‏مي‌باشد و نه ‏به معناي ‏پيراهن و‎ ‎از ‏واژه شل+وار ‏درست شده ‏است. ‏
واژه‌هاي ‏مشابه ديگري ‏در آرامي و ‏سرياني نيز ‏وجود‎ ‎دارد که ‏همه اين ‏واژه‌ها از ‏فارسي وام ‏گرفته شده‌اند. ‏
در هر حال ‏احتمالا اين ‏واژه‎ ‎از ‏واژه‌هاي ‏نخستيني است ‏که از آرامي ‏به عربي راه ‏يافته است‎.‎ 
سرد : اين واژه تنها ‏يک بار در ‏آيه‌اي که ‏درباره ‏توانايي‌هاي ‏داود در‎ ‎اسلحه‌سازي ‏است، به کار ‏گرفته شده ‏است. ‏
نويسندگان ‏مسلمان اين ‏واژه را از ‏ريشه سَرَد‎ ‎به ‏معناي بخيه ‏زدن و کوک ‏زدن يا دوختن ‏گرفته‌اند.
اما ‏جالب اين ‏جاست که با ‏اين حال‎ ‎آنها ‏مي‌دانسته‌اند ‏که اسلحه‌ساز، ‏زرّاد مي‌شود ‏و نه سرّاد.
در ‏حقيقت به نظر ‏مي‌رسد‎ ‎که ‏سرد شکلي از ‏واژه‎ ‎زرد‎ ‎است که ‏همچون واژه‎ ‎مزرّد‎ ‎بين ‏عربها زياد به ‏کار مي‌رفته ‏است.
آنچنان ‏که فرانکل ‏مي‌گويد‎ ‎سرد ‏از واژه ‏اوستايي‎ ‎به ‏معناي روکش ‏زره، وام ‏گرفته شده ‏است که در‎ ‎پهلوي به ‏صورت‎ zrih ‎و در فارسي ‏امروزين به ‏صورت‎ ‎زره‎ ‎در آمده است.
‏اين واژه به ‏سرياني و ‏ارمني نيز ‏وارد شده‎ ‎است.
در هر ‏حال اين واژه ‏پيش از اسلام ‏وام گرفته شده ‏و يا به طور ‏مستقيم از ‏فارسي‎ ‎وارد ‏عربي شده و ‏يا سرياني ‏واسطه اين ‏انتقال بوده ‏است‎.‎ 
سُندُس : واژه سندس ‏تنها به همراه ‏با واژه ‏اِسْتَبْرَقْ (ن.ک ‏استبرق ابتداي اين مقاله) ‎در ‏توصيف ‏لباسهاي فاخر ‏ساکنين ‏بهشت، به کار ‏گرفته شده ‏است. به همين ‏دليل اين ‏احتمال‎ ‎مي‌رود که اين ‏دو واژه هر ‏دو ايراني ‏باشند. ‏نويسندگان ‏نخستين نيز ‏گمان برده ‏بودند‎ ‎که اين ‏واژه ايراني ‏است. اگر چه ‏برخي نيز آن ‏را يک واژه ‏اصيل عربي ‏دانسته‌اند و‎ ‎برخي ديگر ‏نيز اين واژه ‏را از ‏واژه‌هايي ‏دانسته‌اند که ‏دو زبان از ‏يک واژه ‏استفاده‎ ‎مي‌کنند. ‏فريتاگ در ‏واژه‌نامه ‏خويش اين ‏واژه را ‏فارسي دانسته ‏اما فرانکل از ‏آن رو‎ ‎که ‏چنين واژه‌اي ‏در فارسي ‏باستان يا ‏فارسي ‏امروزين به ‏کار نرفته ‏است، اين ‏نظر را‎ ‎مورد ‏ترديد قرار ‏داده است. ‏وُراک اين ‏واژه را تغيير ‏شکل يافته ‏واژه‎ ‎سَندُوقس‎ ‎مي‌داند که از ‏يک واژه ‏يوناني مشتق ‏شده است. ‏همچنين‎ ‎اين ‏احتمال هست ‏که اين واژه ‏ريشه اَکَدي ‏داشته باشد. ‏در هر ‏صورت اين ‏واژه، از‎ ‎واژه‌هاي ‏نخستين وام ‏گرفته شده ‏است زيرا در ‏شعرهاي کهن ‏عربي به کار ‏رفته است‎.‎ 
سوق : اين واژه تنها ‏به صورت ‏جمع أسواق و ‏به معناي ‏خيابان و در ‏اشاره به ‎خيابانهاي ‏شهر به کار ‏رفته است.
در ‏عربي نخستين ‏سوق به بازار ‏و محل فروش ‏اشاره دارد‎ ‎ولي در عربي ‏قرآني به ‏معناي خيابان ‏به کار رفته ‏است. ‏زبانشناسان ‏اين واژه را ‏مشتق‎ ‎شده از ‏ساق به معناي ‏تنها راه رفتن ‏مي‌دانند ولي ‏فرانکل به ‏درستي گمان ‏کرده است که‎ ‎اين واژه ‏توسط اعراب ‏از مردمان ‏متمدن‌تري وام ‏گرفته شده ‏است.
اين ‏واژه در منابع‎ ‎نخستين ‏بين‌النهريني ‏يافت شده و از ‏بين‌النهرين به ‏فارسي منتقل ‏شده است. در ‏پهلوي‎ ‎واژه‎ ‎shيkي ‎به ‏معناي بازار، ‏ميدان عمومي ‏يا انجمن ‏وجود دارد که ‏از آنجا به‎ ‎عبري- فارسي ‏راه يافته ‏است.
اين ‏واژه همچنين ‏از سرياني به ‏آرامي به ‏معناي بازار‎ ‎منتقل شده ‏است و ‏احتمالا از ‏آرامي مسيحي ‏به عربي راه ‏يافته است‎.‎ (و قالوا ما لهذا الرسول يأكل الطعام و يمشي في الاسواق لولا انزل اليه ملك فيكون‎ ‎معه نذير / فرقان/ي) ، همچنين در فرقان/يي‏
عبقري : عبقري به ‏معناي فرش ‏گرانبها است. ‏اين واژه تنها ‏در يک آيه و ‏از آيات‎ ‎مکي ‏و نخستين ‏آيات قرآني در ‏توصيف ‏زيبايي‌هاي ‏بهشت به کار ‏رفته است. ‏
مفسرين در‎ ‎توضيح اين ‏واژه با ‏دشواري ‏مواجه بودند. ‏برخي آنرا به‎ ‎عبقر‎ ‎شهري ‏از شهرهاي ‏جن‌ها نسبت ‏مي‌دادند که ‏همه چيزهاي ‏نيکو‎ ‎از آنجا ‏است.
طبري ‏اين واژه را ‏همان‎ ‎زرابي‎ ‎يا‎ ‎ديباج‎ ‎فارسي مي‌داند ‏و بيان داشته ‏است که ‏عربها به هر ‏چيز‎ ‎نيکويي ‏عبقري ‏مي‌گويند‎. ‎(متكيين علي رفرف خضر وعبقري حسان / الرحمن/يي‏‎)

"خضابي":
مجسمه‌سازي نيز مي‌تواند در خدمت تصويرسازي سوره‌هاي قرآن درآيد 

در دوره‌اي كه شائبه پرستش احجام وجود داشت مجسمه‌سازي با موانعي روبه‌رو بود ولي در حال حاضر با شناخت ايجاد شده و رعايت حريم‌ها، با هنر مجسمه‌سازي نيز مي‌توان در كنار ديگر هنرهاي تجسمي به تصويرسازي سوره‌هاي قرآن پرداخت.
"پريسا خضابي" گفت: سوره والفجر با توجه به اشاراتي كه به نور، روشنايي و آفرينش دارد و در كل فضاي معنوي‌اي كه توصيف مي‌كند، ايده مناسب را براي انجام كار هنري در بيشتر زمينه‌ها مي‌دهد.
وي ادامه داد: كار هنري به ويژه مجسمه‌سازي بر اساس سوره‌هاي قرآن مانند ديگر هنرها بايد به اصل و مضمون وفادار بماند اما براي خلاقيت لازم است كه هنرمند حس و برداشت خود را نيز وارد اثر كند. در سينما، هنرهاي نمايشي، نقاشي و ... نيز اينگونه است در غير اين صورت كار نهايي با تحريم مواجه خواهد شد.
عضو شوراي سياستگذاري دوسالانه مجسمه‌سازي ايران درباره ايده خود براي تصويرسازي اين سوره توضيح داد: اگر به شخصه بخواهم سوره والفجر از قرآن را با هنرهاي تجسمي به نمايش بگذارم، جوشكاري به همراه ويدئوآرت در كنار احجام ديگر را ترجيح مي‌دهم. در كل يك مجموعه چيدمان به ذهنم مي‌رسد كه در فضاسازي كمك كند و به مورد مشخصي اشاره نكند.
خضابي درباره تصويرسازي ديگر سوره‌هاي قرآن با توجه ممنوعيت مجسمه‌سازي و تصويرگري در دوره‌هاي مختلف تاريخ اسلام اظهار داشت: اين ممنوعيت‌ها در دوره‌اي اعمال مي‌شد كه مردم هنوز عقايد جاهيلت را داشتند و ساخته‌هاي دست خود را مي‌پرستيدند بنابراين تحريم اين كار هنري به جا بود اما امروزه مجسمه‌سازي مي‌تواند در راستاي هدف قرآن و موضوع خاص سوره باشد كه با عقايد هنرمند آميخته است و خللي در ذهن و باور مخاطب به وجود نخواهد آورد.
عضو انجمن مجسمه‌سازان ايران تصريح كرد: حس برخاسته از معني سوره در هنگام خواندن چنان به تشكيل ايده اوليه كمك مي‌كند كه همه چيز در ذهن هنرمند شكل مي‌گيرد و علت آن به دليل شهودي بودن جريان، از منطق خاصي پيروي نمي‌كند.
وي كه طراحي و اجراي يادمان فداييان اسلام (شهيد نواب صفوي) به ارتفاع 7 متر را انجام داده، در ‌پاسخ به چگونگي يافتن تكنيك متناسب با ايده تشكيل يافته پس از مرحله شهود، گفت: اگر هنرمند در كار خود تجربه داشته باشد و ابزار گسترده در اختيار خود را بشناسد، هنگام ايجاد تصوير ذهني، عناصر تكنيكي مناسب با ايده نيز ناخودآگاه به ذهن او خطور مي‌‌كند و هنرمند وسيله‌اي براي ابراز آن مي‌شود.
خضابي در پايان اشاره كرد: به نظر من كار هنرمندي كه با شناخت و مطالعه روي قرآن كار مي‌كند با يك مفسر قرآن چندان تفاوتي ندارد. مفسر با كلمه و هنرمند با ابزار هنري كار مي‌كند؛ هنرمند نيز به شناخت مفاهيم ناشناخته دست مي‌زند و آن را ارائه مي‌كند كه در واقع از اهداف نهاني سوره است. مفسر نيز با علم كلام همين مقصد را دنبال مي‌كند.

دربخش توليدات راديويي و تلويزيوني تئاتر فجر
برگزيدگان تله تئاتر وتصاوير نمايشه هاي صحنه هاي معرفي شدند

گروه فرهنگ وهنر: هشت تله تئاتر و چهارنمايش در رشته تصاوير صحنههاي، براي حضور در بخش توليدات راديويي و تلويزيوني بيست و ششمين جشنواره بين‏المللي تئاترفجر معرفي شدند.
     به گزارش ستاد خبري بيست و ششمين جشنواره بين‏المللي تئاترفجر، هيأت انتخاب کميته توليدات راديويي وتلويزيوني اين جشنواره پس از باز بيني 30 اثر، نتايج نهايي را در رشته تله تئاتربه شرح زير اعلام کرد:
1- "آسانسور" به کارگرداني غلامحسين لطفي، توليد شبکه استاني مرکز کرمانشاه
2- "قشلاق آخر" به کارگرداني علي مرادي، توليد شبکه استاني مرکز ايلام
3- "بازي آخر" به کارگرداني سيامک صفري، توليد شبکه چهار سيما
4- "دريا روندگان" به کارگرداني محمد عاقبتي، توليد شبکه چهار سيما
5- " اترار نامه" به کارگرداني فرشاد احمدي دستگردي، توليد شبکه استاني اصفهان
6- "ببرگراز دندان" به کارگرداني هادي مرزبان، توليد شبکه 4 سيما
7- "خانواده تت" به کارگرداني مائده طهماسبي، توليد شبکه 4 سيما
8- "زمستان 66" به کارگرداني محمد يعقوبي، توليد شبکه 4 سيما
همچنين اين هيأت نمايشههاي "بيوه هاي غمگين سالار جنگ" به کارگرداني هنري هادي عامل، "آنتيگونه در نيويورک" به کارگرداني هنري هما روستا، "واقعيت اينه که خورشيد دور ماه مي گرده" به کارگرداني هنري سيامک احصايي و "وکيل تسخيري" به کارگرداني هنري گلرخ ميلاني را به عنوان آثار برگزيده بخش نمايشههاي صحنههاي در بخش راديويي و تلويزيوني معرفي کرد.
بيژن صمصامي، صدرهالدين‏شجره، محمدامير ياراحمدي، غلامرضا حامدي‏خواه و نادر برهاني‏مرند از اعضاي هيأت انتخاب آثار در بخش راديويي و تلويزيوني بيست و ششمين جشنواره بين‏المللي تئاترفجرهستند.