آشنائي با ستاره هاي دمكراسي غرب

سيد عمار کلانتري
روز چهارشنبه 3/5/86 پس از اعلام خبر مرگ "محمد ظاهر شاه"، بسياري از رسانه‌هاي متعلق به آمريكا و انگليس به تمجيد ظاهرشاه و تجليل از اين آخرين مهره نظام سلطنتي در افغانستان پرداختند و از دوران او با نام "دهه دمكراسي"، "عصر طلايي" و القابي از اين دست، ياد كردند.
رسانه‌هاي غربي، همواره دمكراسي را به عنوان اصلي‌ترين ارزششان تبليغ كرده و همواره ممالك ديگر را به پيروي از خود و پياده كردن كامل پروژه دمكراتيزاسيون دعوت مي‌كنند، اما تمجيد از ظاهرشاه، آخرين شاه و سلطان افغانستان، نخستين تجميد آنان از شاهان و سلاطين كشورهاي خاورميانه و حول و حوش آن نيست. آنان چه تعاريفي كه از ملك فهد سعودي نكردند! و البته همين‌گونه حمايت‌ها از شاهان زنده و ديگر امراي غيردمكراتيك كه منافع غرب را تأمين كرده، اما حق انتخاب و آزادي دمكراسي را براي مردم خود به رسميت نمي‌شناسند، نيز انجام مي‌شود.
اين قطعا تناقض آشكار غرب است كه چه در دوران حكومت اصلاح‌طلبان و چه در هنگام قدرت گرفتن اصولگرايان در ايران، همواره جمهوري اسلامي را كه "جمهوريت" بخشي از نام آن را تشكيل مي‌دهد، متهم به غيردمكراتيك بودن مي‌كند و حتي مخالفت خود با فناوري هسته‌اي آن را اين‌گونه توجيه مي‌كند كه حكومتي دمكراتيك در رأس آن نيست و در عوض از پادشاهان و شيوخ ريز و درشت منطقه كه در قرن بيست‌ويكم كشورهاي خود را با انتصاب‌هاي موروثي خاندان سلطنتي اداره مي‌كنند، حمايت مي‌كند؛ رئيس‌جمهور كودتاچي پاكستان را كه حتي حاضر نيست لباس نظامي‌اش را به در كند، مورد حمايت قرار داده و از بمب اتم او نيز پيشتيباني مي‌كند؛ حسني‌مبارك، رئيس‌جمهور مادام‌‌العمر مصر را براي آغاز بيست‌وپنجمين سال حكومتش ارج مي‌نهد و ملك‌عبدالله، شاه اردن را كه همه‌گونه خدمتي به غرب كرده و در كشورش براي زرقاوي عزاداري مي‌شود نه تنها مخالف دمكراسي نمي‌خواند، كه از او در رسانه‌هاي جهان يك ستاره صلح و دمكراسي و آزاديخواهي مي‌سازد.
با اين حال در آن سوي ميدان، زماني كه جبهه نجات اسلامي الجزاير بازي دمكراسي را در انتخابات مي‌برد، غرب از كودتايي حمايت مي‌كند كه منتخبان مردم را به زندان افكند، زماني كه حماس در فسلطين پيروز مي‌شود، به زور تحريم بر دولت فلسطين، زنداني كردن ده‌ها تن از نمايندگان مردم و جنگ مسلحانه، دولت منتخب مردم را به زير مي‌افكند و بلافاصله پس از روي كار آمدن دولتي كه به هيچ روي قانوني نيست و حمايت پارلمان را ندارد،‌ ناگاه همه سدهاي تحريم‌ها را مي‌شكند و از آن حمايت مي‌كند و ... .
شايد همه اين موارد از نگاه قدرت‌محورانه و ماكياوليستي كه ممكن است چندان تناقضي با نگاه قدرتمداران غربي به سياست نداشته باشد، توجيه‌شدني باشد، اما به نظر مي‌رسد به تازگي استراتژي غرب و به ويژه ايالات متحده، دستخوش تحول شده است.
***
دولتمردان آمريكا به ويژه پس از حادثه مهم 11 سپتامبر، از يك سو با تظاهر به مبارزه ريشه‌اي با نطفه‌هاي تروريسم و از سوي ديگر در راستاي آرمان نظام ليبرال دمكراسي به اين نتيجه رسيدند كه اگر بخواهند قدرت و امنيت را در درازمدت براي خود تضمين كنند، اساسا بايد كشورهايي را كه محل تمركز آنها خاورميانه است، دچار تحول جدي ارزشي و ساختاري كنند تا بستر تربيت‌كننده كساني چون "اسامه بن‌لادن" يا عوامل او كه هواپيما به برج‌هاي تجارت جهاني زدند، از ميان برود. اين طرح‌ريزي‌ها ريا كارانه سرانجام باعث شد تا نخستين بار در 12 سپتامبر 2002؛ يعني دو سال و يك روز پس از حادثه 11 سپتامبر، برنامه آمريكا براي ايجاد "خاورميانه بزرگ"، اعلام شود.
درونمايه اصلي اين طرح مزورانه ، انجام پاره‌اي اصلاحات سياسي و اقتصادي براي نزديك كردن جوامع خاورميانه به جوامع ليبرال دمكراسي از طريق آزادسازي اقتصادي و استقرار دمكراسي در اين كشورها بود.
از آن زمان تا حدود يك سال پيش، اين طرح با واكنش‌هاي متفاوتي چه از سوي اروپا و چه كشورهاي هدف اين طرح روبه‌رو شد، اما اينها به معناي مرگ اين طرح‌ نبود، بلكه اين انتقادات، منجر به اصلاحاتي در طرح آمريكا شد و با كاهش برخي نگراني‌هاي حكام منطقه و اروپا و دادن پاره‌اي امتيازات اقتصادي ـ هرچند با چاشني زور ـ حكام غيردمكراتيك منطقه، مجبور به پذيرش تحولات اندكي شدند. شايد بتوان كاهش نسبي فشار بر شيعيان عربستان سعودي، كسب اكثريت پارلمان بحرين ـ كه البته نقش آن حداكثر مشورت دادن به خاندان سلطنتي است ـ توسط برخي گروه‌هاي شيعه در اين كشور كه اكثريت آن را شيعيان تشكيل مي‌دهند، حضور نمادين نامزدي پرسروصدا و تبليغاتي به نام "ايمن نور" در كنار مبارك در پنجمين دور بيرون آمدن نام "مبارك" از صندوق‌هاي انتخاباتي مصر و ايجاد تغييراتي در برخي قوانين كشورهاي اينچنيني را پيامدهاي اين طرح در خاورميانه دانست.
هم‌زمان با اين تحولات رياكارانه ي بعضا مثبت، جنگ عراق و لبنان نيز انجام و از نگاه برخي، اين دو جنگ در كنار برنامه‌اي براي ايران، جزو طرح خاورميانه بزرگ شمرده شد. حتي در مقطعي نقشه مورد ادعايي درباره جهان پس از اجراي خاورميانه جديد در رسانه‌ها منتشر شد كه در آن، مرزهاي بسياري از كشورهاي منطقه نيز تغييرات جدي مي‌كرد.
با اين حال به نظر مي‌رسد در يك سال گذشته و به ويژه پس از پيروزي حزب‌الله در لبنان، تثبيت نسبي حكومت حماس و استقرار دولت مردمي در عراق، سران هيأت حاكمه آمريكا كمتر از "خاورميانه بزرگ" سخن به ميان مي‌آورند.
رايس در مقطع جنگ اسرائيل در لبنان، ضمن مخالفت با آتش‌بس اظهار كرده بود كه تولد "خاورميانه جديد" درد زايمان هم دارد و تلويحا هزاران كشته و آواره لبناني را ناشي از همين درد زايمان دانست. با اين حال، پس از پيروزي آبرومند حزب‌الله بر اسرائيل كه گاه از آن به عنوان دمكراتيك‌ترين رژيم منطقه و محور خاورميانه جديد ياد مي‌شد، چندان توصيفي از خاورميانه بزرگ به گوش نمي‌رسد.
به نظر مي‌رسد غرب با مشاهده چندين واقعيت چون پيروزي حزب‌الله و توان دمكراتيك آن در به حركت درآوردن جامعه لبنان، تشكيل حكومتي مردمي و مدافع اصول اسلامي در عراق، پيروزي حماس در خاورميانه و ... اكنون پروژه دمكراسي را چندان به سود خود ارزيابي نمي‌كند و اين بار نه تنها اهرم فشار خود بر شيوخ مرتجع منطقه براي تن دادن اجباري به دمكراسي را آرام آرام برمي‌دارد، بلكه هم‌زمان پروژه‌هايي چون تشديد جنگ‌هاي مذهبي و تحريك اهل سنت و شيعيان عليه يكديگر را كه پيامدهاي آن، تشديد فضاي امنيتي و كاهش فضاي آزاد، همه به سود تثبيت حكومت‌هاي ديكتاتوري است دنبال مي‌كند، چراكه اكنون گويا به اين نتيجه رسيده كه كار كردن با امراي تك و گوش به فرمان منطقه بسيار كم‌هزينه‌تر از حكم راندن بر ملت‌هاي منطقه است كه موج تنفر آنان از غرب بسياري از آنان را حتي به مشاركت در پروژه‌هاي تروريستي كشانده است.
در اين ميان، تركيه كه همين هفته شاهد پيروزي كم‌سابقه حزب اسلامگراي عدالت و توسعه بود، پديده‌اي ويژه است. هرچند عده‌اي تلاش مي‌كنند روابط خوب سران اين حزب با آمريكا، اتحاديه اروپا و حتي اسرائيل و نيز رويكرد بسيار محتاطانه سران آن در برابر حكومت لائيك و سكولار تركيه را نشان‌دهنده پيروزي اراده آمريكا در اين كشور جلوه دهند، اما اين تمام ماجرا نيست، چراكه با نفوذ كنوني ارتش ديكتاتورمنش تركيه و حفاظت مسلحانه آن از نظام سكولار تركيه، حكومت كنوني چه بسا اسلامي‌ترين نوع حكومت به شمار مي‌رود كه بر شانه مردم مسلمان تركيه بالا آمده و اتفاقا تدابير سران حزب عدالت و توسعه براي تغييرات گام به گام در تركيه، نشان از رويكرد عاقلانه و نتيجه‌بخش آنان در برآورده كردن آرزوهاي مردم متدين اين كشور در كنار ارمغان آوردن نيازهاي رفاهي آنان است.
اما جمهوري اسلامي ايران در كجاي اين ميدان ايستاده است؟ آيا خود هدف پروژه‌هايي به "اسم دمكراسي" است، يا خود نمونه‌اي عملي از سازگاري اسلام و دمكراسي پيش روي ملت‌هاي منطقه است؟ و اساسا چه نقشي در تحولات منطقه بازي مي‌كند؟
بيست سال پيش در همين روزها بود كه امام خميني(ره)، رهبر كبير انقلاب اسلامي، در پيام خود به حجاج بيت‌الله‌الحرام، بر ضرورت پاكسازي منطقه از حكام مرتجع آن روز نظير "حسني مبارك"، "حسين اردني"، "ملك فهد" و ... تأكيد كردند. اين رويكرد ايشان در كنار برائت حجاج، هرچند واكنشي تروريستي از سوي سعودي‌ها را در پي داشت، اما آرام آرام تأثيراتي بر جهان اسلام گذارد كه برخي از آنها را اكنون به نظاره نشسته‌ايم.
با وجود اين، دو تحول، يكي بيروني و ديگري دروني موجب شد تا اندازه‌اي موج تحول‌آفريني در منطقه با تمركز امت اسلامي بر آرمان امام دچار توقف و ركود شود. از يك سو پس از پيامدهاي ناگوار دكترين امام خميني براي غرب، آنان به تشكيل نسخه‌اي جعلي از اسلام سياسي تحت عنوان "القاعده" و "طالبان" همت گمارند كه هرچند در ميانه راه از دست آنان خارج شد و به حكومت‌هاي غربي نيز ضربات زيادي وارد كرد، ‌اما مي‌توان گفت در منحرف كردن نگاه مسلمانان انقلابي از نگاه امام خميني توفيق‌چشمگيري داشت.
همزمان جمهوري اسلامي به دلايل گوناگون با كاهش موضع امتي، ديني (اسلامي) به تقويت موضع ملي، مذهبي(شيعي) پرداخت و در ادامه راه، رويكرد‌هاي دولت اصلاح‌طلبان نيز اين تغييرات را تقويت كرد.
با اين حال، اكنون با نگا‌ه‌هاي متفاوت رئيس‌جمهور جديد ايران و احساس ضرورت‌هاي رهبر انقلاب كه نشانه آن انتخاب عنوان "انسجام اسلامي براي سال جاري است، از يك سو زمينه‌ براي تأثير گذاري جدي بر جهان اسلام به وجود آمده و از سوي ديگر، در صورت كارآمد نبودن نگاه جمهوري اسلامي به منطقه و جهان اسلام و بروز تحركات غير هوشمندانه، اين تأثيرگذراي دستخوش آفات و چه بسا هزينه‌هاي سنگين براي كشور مي‌شود. در اين ميان، آنچه مهم است، حفظ هويت مردمي و مدل دمكراسي اسلامي در جمهوري اسلامي و توجه جدي به كارآمدي آن است كه موجب تأثيرپذيري ملت‌ها و نخبگان منطقه مي‌شود، چرا كه نزديك‌ترين و در دسترس‌‌ترين الگوي آنان به شمار مي‌رود.
به هر حال، ناكامي‌هاي جدي و توفيقات نسبي مزورانه ي غرب در پروژه‌ دمكراسي‌سازي در منطقه،‌ همزمان با فرصت‌هاي طلايي جمهوري اسلامي براي استقرار حاكميت همزمان مردم و اسلام عزيز در منطقه، يك رقابت پيچيده چند وجهي را به وجود آورده كه به نظر مي‌رسد، دقت‌نظر مسئولان و نخبگان مذهبي و سياسي ايران، عنصر تعيين‌كننده آن به شمار مي‌رود و چه بسا بتواند تأثيرات جدي در سرنوشت آينده منطقه و جهان بر جاي گذارد.

جاويد قربان اوغلي
نلسون ماندلا رهبر نامدار ضد آپارتايد آفريقاي جنوبي در مراسم هشتاد و نهمين سالگرد تولد خود بنياد جديدي را تاسيس کرد که هدف آن مبارزه با فقر، ايدز و حل مسائل بغرنج و پيچيده جهان است. ماندلا در مراسمي که به همين مناسبت برگزار مي‌شد، آن را گردهمايي افراد و شخصيت‌هايي همچون رهبران پيشين دولت‌ها، برندگان جايزه صلح نوبل، کار آفرينان بزرگ و خير انديشان جهاني ذکر کرد که "عقلانيت، استقلال راي و همبستگي" خود را براي مواجهه با سخت‌ترين مشکلات جهان به کار خواهند گرفت.
در بنياد يا به قول برخي رسانه‌ها "باشگاه" تازه‌تاسيس ماندلا شخصيت‌هايي همچون جيمي کارتر(رييس جمهور اسبق امريکا)،خانم مري رابينسون(نخست وزير سابق ايرلند)،کوفي عنان(دبير کل سابق سازمان ملل متحد)،محمد يونس(فعال اجتماعي بنگلادشي) همچنين خانم گراسا ماشل همسر ماندلا(بيوه سامورا ماشل رهبر فقيد استقلال موزامبيک) و اسقف دزموند توتو (برنده جايزه صلح نوبل و شخصيت برجسته مبارزات ضد آپارتايد آفريقاي جنوبي)حضور دارند.
"اين گروهي است که مي‌تواند آزادانه و جسورانه سخن گفته و با عقلانيت، مستقل و همبستگي در مواجهه با پيجيده ترين مشکلات جهاني به صورت علني و يا در پشت صحنه در صورت نياز اقدام نمايد". ماندلا با بيان اين مطلب در توصيف ويژگي‌هاي گروه تازه تاسيس افزود: آنها در کنار هم شجاعت و اميد را جايگزين ترس و ياس کرده و توافقات محکمتر در درگيري‌هاي جهاني را تشويق خواهند نمود.
فارغ از اينکه ساز و کار اجراي آمال و آرزوهاي ماندلا توسط اين بنياد چگونه خواهد بود، نمي‌توان از تحسين رهبري غافل شد که حتي در واپسين سالهاي‌هاي زندگي خود نيز در آروزي برپايي جهاني است که عمري را براي تحقق آن در سرزمين آباء و اجدادي خود مبارزه کرد و 27 سال از بهترين دوران عمر خود را در سياهچالهاي زندانهاي مخوف رژيم آپارتايد گذراند. شايد عبارتي که او در کتاب معروفش "راه دشوار آزادي ـLong Walk to freedom" گفته تفسير زيبايي از زندگيش باشد:
"اين داستان،داستان ساده‌اي است.اما پيامي جاودانه دارد. به پاکدامني،بخشندگي وجوانمردي به شکلي که ما هيچ‌گاه تصور آن را نمي‌توانيم بکنيم پاداش داده خواهد شد."**
روزي که خبر تاسيس اين گروه جديد را به وسيله پست الکترونيکي "اخبار آفريقاي جنوبي" دريافت کردم، در گوشه سمت راست خبر، عکسي را گذاشته بود که شخصيت‌هاي موسس اين بنياد (گراسا ماشل، مري رابينسون، جيمي کارتر، ماندلا، کوفي عنان، محمد يونس و دزموند توتو) دور ميزگردي که تصويري از کره زمين بر آن نقش بسته بود نشسته بودند. نمي‌خواهم بگويم همه اين افراد و شخصيت‌ها به يقين کساني نيستند که يکسان بوده و با افکاري مشترک دور اين ميز جمع شده‌اند. اين هنر ماندلاست که آنان را حول يک ايده دور اين ميز جمع کرده تا از توانمندي، نفوذ و احيانا قدرت سياسي و مالي آنان براي تاثير گذاري يا حل ولو يک مشکل از مشکلات عديده جهان کاري انجام دهند.
در همان روز تاسيس "باشگاه پيرمردان و زنان" يا بهتر بگويم "بازنشتگان سياسي"، در فاصله بيش از 1500 کيلومتر، ورزشگاه "نيولند" شهر زيباي "کيپ‌تاون" با حضور 35000 تماشاگر، ميزبان ستارگان بازنشسته فوتبال جهان بود تا براي بزرگداشت هشتاد و نهمين سالگرد تولد ماندلا در قالب دو تيم ستارگان فوتبال منتخب جهان در يکسو و منتخب آفريقا در سوي ديگر رو در روي هم قرار گيرند و در پي گشودن دروازه حريف توسط توپي باشند که به نام "ماديبا" مزين شده بود. مسابقه‌اي که پس از 90 دقيقه تلاش 3-3 مساوي پايان يافت و حتي نيتجه آن سمبليک بود.
ماندلا علاوه بر سياستمداران، اسطوره‌هاي فوتبال و صاحبان ساقهاي طلايي را نيز گرد هم آورده بود تا در کنار هم پيام رسان صلح، دوستي، آزادگي و رهايي از رنگ و نژاد به جهانيان باشند و همانطور که سب بلاتر رئيس فيفا گفت: اين بازي به افتخار کسي برگزار شد که عمرش را صرف پيشرفت حقوق بشر و دموکراسي کرد.او مبارزه بي پاياني را براي آزادي بشريت و نه تنها مردم خويش در آفريقاي جنوبي رهبري کرد.
ماندلا نيز در توصيف اين رويداد برزگ ورزشي به زبان هميشگي خود که منادي جهاني بدور از رنگ و نژاد و برتري جويي‌هاي ناشي از تفاوتهاست گفت: اين فراتر از يک بازي و نمايانگر قدرت فوتبال در گرد هم آوردن مردم سراسر جهان بدون توجه به زبان يا رنگ پوستشان است.
اين دو رويداد سياسي و ورزشي مرا به ياد روزهايي انداخت که ماندلا با صلابت و صداقت در مقابل فشارهاي آمريکا براي تحديد روابط آفريقاي جنوبي با ايران ايستادگي کرده و صراحتا اعلام کرد: ما دوستاني را که در روزهاي سخت و تاريک ما را کمک کرده‌اند، فراموش نکرده و به هيچ‌کس اجازه نخواهيم داد به ما بگويد چه کساني دوستان و يا دشمنان ما هستند.
در تيم منتخب جهان "علي دايي" ستاره فوتبال سالهاي اخير ايران حضور داشت و در کنار ستارگاني چون "پله" در نقش آفريني اين رويداد بزرگ حضور داشت. به يقين اين افتخاري براي ايران است که کاپيتان سالهاي اخير تيم ملي اش درکنار اسطوره‌هاي فوتبال جهان يک رويداد فراموش نشدني منحصر به فرد را رقم زد. اما نماينده‌اي از ايران که منادي ايده‌هاي انساني صلح، برادري و مبارزه با فقر و تبعيض است، دور آن ميز حضور نداشت.
شخصا از ارادت ماندلا به شخصيت‌هاي بزرگي همچون آيت‌الله خامنه‌اي، هاشمي رفسنجاني و خاتمي آگاهم. هم او در نهايت صداقت به نگارنده گفت: روز ورود امام به ايران از روزهاي فراموش نشدني در زندگي من است. روزي که امام خميني به تنهايي وارد ايران شد و اسطوره 2500 ساله شاهنشاهي را درهم شکست.
بعيد مي‌دانم شخصيتي با آن همه صداقت از روي مجامله و تعارف با انقلاب ايران و شخصيت‌هايش سخن گفته باشد.
دريغم آمد اين سوال را از خود نکنم که "چرا جاي ايران دور آن ميز خالي است؟"
چه کسي بايد به اين سوال پاسخ دهد؟ به راستي چرا؟
-----------------
**ماندلا ـ نلسون. راه دشوار آزادي ـ ترجمه مهوش غلامي-انتشارات موسسه اطلاعات- صفحه 23.
It was a simple tale, but its message is an enduring one: virtue and generosity will be rewarded in ways that one cannot know.(p 11)