گفت و گو با خالق اثر " قرآن عقيق"
نقش هنر در ترويج مفاهيم مذهبي

قسمت دوم
* نقش هنر در اشاعه و ابلاغ مفاهيم دينى چيست و اصولا هنرمندان چه وظيفه‏اى را در اين‏باره به عهده دارند؟
همانگونه كه مى‏دانيد امروزه در جوامع پيشرفته به نقش كاربردى هنر در راهبرى اجتماعى اهميت زيادى قائل هستند و هنر را ابزار مناسبى براى ترويج انديشه و اعتقادى خاص مى‏دانند . به نظر بنده رسالت هنرمندان ترويج معنويات و اخلاقيات در ميان انسانهاست. همان اهدافى كه پيامبران ترسيم كرده‏اند. هنرمند بايد با آثار خود امكان عروج انسان را فراهم كند و دلها را به خالق هستى نزديك‏تر سازد و اينكه در كار هنر مسأله الهام مطرح مى‏شود مبين همين مطلب است. الهام يعنى امدادهاى غيبى براى دستيابى به اهداف عاليه. پس قدر اين منزلت مى‏بايست توسط هنرمند حفظ گردد. هنرمند نبايد آثار خود را با موضوعات سخيف بيالايد چرا كه هنر يعنى اين وديعه الهى. براى بازيچه در اختيار انسان قرار نگرفته است و همانگونه كه در قرآن مى‏خوانيم اساسا هيچ انسانى هم براى بازيچه خلق نشده است و به نظر حقير هر فردى وظيفه‏اى را در اين كره ارض به عهده دارد كه در سرنوشت او رقم زده‏اند و بايستى وظيفه خود را به طور تمام و كمال به انجام براسند و به قول پروين اعتصامى:
"قطره‏اى كز جويبارى مى‏رود
از پى انجام كارى مى‏رود"
حال اين امانت در اختيار هنرمندان قرار نگرفته است الا براى شناساندن معيارهايى كه پيامبران از جانب خداوند به انسان ارائه داده‏اند. اينكه در عصر حاضر ابزار هنر وسيله‏اى براى تحصيل بيشتر مال يا قدرت قرار مى‏گيرد كفران نعمت است. البته انحراف در هنرهاى مختلف نسبى است. مثلا هنر معمارى نمى‏تواند مخرب اخلاقيات باشد و يا هنر خوشنويسى قادر به تغيير عواطف و روابط انسانى نيست، اما در نقاشى، سينما و موسيقى آمادگى بيشترى براى خارج شدن از مسير صلاح و فلاح وجود دارد. امروزه ما در جهان شاهد بروز فجايع اخلاقى به خاطر عملكرد غلط و استفاده نادرست از هنر هستيم. ببينيد هنر سينما با اين انسان بى‏پناه چه كرده است. به نظر بنده اختراع سينما بزرگترين فاجعه بشرى در طول تاريخ بوده است، اين اختراع صدها بار مخرف تر از اختراع ديناميت توسط مرحوم نوبل يا شكافتن هسته اتم براى ساخت بمب اتمى بوده است. اين سلاح‏هاى كشنده نهايت باعث قتل چند ميليون انسان در طول صد سال گذشته شده است اما صنعت سينما با نفوذ به افكار و عقايد جوانان و تخدير افكار انسانها و برهم پاشى آداب و سنن ملل مختلف در كنار مخدوش كردن روابط عاطفى جوامع سبب به خطار رفتن صدها ميليون انسان از مسير درست اخلاقى و انسانى و باعث آشوب در جهان امروز شده است. نسل مردد امروز با آموزشهايى كه از فيلمهاى مبتذل مى‏آموزد، قدم به قدم در جهت خلاف مقصد از مقصود دور مى‏شود كه به قول كليم كاشانى:
"ياران همگى پشت به مقصود روانند
شايد كه بمانم قدمى پيشتر افتم"
حال با نبود معلمان فكرى در جوامع، كه انسانها را قدمى به پيش برانند انسانها خود در جهت تخريف افكار خويش، هر روز بيشتر از ديروز در گسترش اين هنر مى‏كوشند و عمده سرمايه‏هاى فرهنگى كشورها را صرف ترويج اين هنر مى‏كنند و لاجرم هر روز هم از مقصود و مقصد فاصله مى‏گيرند.
يكى بر سر شاخ، بن مى‏بريد
خداوند بستان نظر كرد و ديد
بگفتا كه اين مرد بد مى‏كند
نه با من كه با نفس خود مى‏كند
* آيا آثار هنرى با موضوعات قرآنى در چند سال اخير از رشد كيفى برخوردار بوده است؟
بله در دو دهه پس از انقلاب ما شاهد حركتهاى خوبى در زمينه نقاشى، خطاطى، ادبيات اعم از شعر و نثر و يا ترجمه و تاليف در موضوعات قرآنى بوده‏ايم. البته هنوز كارهاى انجام نداده بسيارى وجود دارد كه قسمت اعظم اين كارها بايد به دست هنرمندان و انديشمندان انجام شود.
خوشبختانه سياستهاى فرهنگى كشور و وزارت ارشاد اسلامى به سمتى در حركت است كه از فعاليتهاى قرآنى در زمينه‏هاى مختلف هنرى و فرهنگى حمايت به عمل آورند و در اين چند سال با برپايى نمايشگاههاى متعدد در كشور و انتشار كتب و ترويج خلق آثار هنرى توسط وزارت ارشاد همراه با برنامه ريزيهاى مسؤولان فرهنگى اميد دستيابى به كيفيت مطلوب‏ترى را در اين فعاليت‏ها خواهيم داشت.
* فعاليتهاى هنرى شما در چه رشته‏هايى بوده است و نتيجه اين فعاليتها در چند سال اخير چه آثارى است؟
عموم فعاليتهاى هنرى بنده از سال 1361 تا 1374 بر اجراى نسخه‏اى از قرآن مجيد متمركز بود كه با نام قرآن عقيق بارها به نمايش گذاشته شده است. اين اثر كه جزء اول قرآن كريم است در 41 تابلو تنظيم شده است. اين جزء شريف به خط كوفى پيرآموز جديد كه با اصلاحات عمده‏اى كه بنده در حروف آن به عمل آورده‏ام خوشنويسى شده است و با نقوش متنوع هنر اسلامى تذهيب و تزئين گرديده است. لازم است من سخنى در مورد خطوط مختلف اسلامى خصوصا خط كوفى بگويم و علل ركود اين خط را در ايران متذكر شوم، البته مى‏دانيد كه خطوط كوفى در كشورهاى عربى همانقدر مورد استفاده دارد كه خط نستعليق در ايران. بنده در سفرى به عربستان سعودى مشاهده كردم كه حتى سر در برخى مغازه‏ها نيز با خط كوفى تابلو نويسى شده بود. اين خط زيبا كه نزديكترين خطوط به زمان نزول وحى و اصيل‏ترين خط اسلامى است داراى انواع مختلف تزئينى و كتابتى است و به دليل ساختار گرافيكى آن خوش‏نماترين خطوط به حساب مى‏آيد و اقلام ديگر از اين خط استخراج شده‏اند و اينكه به اشتباه در دهه‏هاى اخير نستعليق را خط ايرانى مى‏نامند و اين شعار در ذهن برخى خوشنويسان نستعليق نويس جاى گرفته است پايه علمى و استلال منطقى ندارد. چرا كه اول كسى هم كه خطوط سته كه شامل خط ريحان يا محقق، توقيع، رقاع، نسخ و ثلث و طومار را وضع و قوانين آن را مدون كرد يك ايرانى بو دكه در اوايل قرن چهارم هجرى مى‏زيست. اين خطاط به نام ابن مقله معروف است كه متاسفانه از آثار او نمونه قابل توجهى در دست نيست، اما همه او را واضع خطوط سته مى‏دانند. حال همين كار را ايرانى ديگرى چند قرن بعد در مورد خط نستعليق انجام داد و آن شخص مير على تبريزى در دوران تيمورى است. پس واضع تمام خطوط و به قاعده كشيدن اقلام مختلف توسط دو ايرانى انجام شده است. لذا بحث خط ايرانى و غير ايرانى محل توجه نمى‏تواند قرار بگيرد اما برگرديم به بحث خط كوفى كه انواع كتابتى آن شامل خط عراقى (عراق عجم قسمت مركزى ايران) . مغربى و همين كوفى پيرآموز است، كه برخى از محققين كلمه كوفى را از ابتداى اين اسامى حذف مى‏كنند و به نامهاى خط عراقى ـ مغربى و پيرآموز مى‏خوانند، كه از اين خطوط كوفى پيرآموز خواناترين و خوشنگارترين خطوط كتابتى بوده است كه به نام كوفى ايرانى نيز موسوم است. اين خط با وسعت و كشيدگى حروف فضاى زيادى از اوراق كاغذ را به خود اختصاص مى‏داد و به دليل كشش‏هاى آن سرعت كتابت كاتبان را كاهش مى‏داد. به همين دلايل كم‏كم جاى خود را به خط ريحان سپرد كه اين نقايص را كمتر داشت و خط ريحان كه شكل جلى آن به نام محقق خوانده مى‏شود تا اوايل دوران صفوى خط بلا منازع قرآنى به حساب مى‏آمد اما نياز به تكثير نسخ قرآنى بازهم خطاطان را به فكر يافتن راه چاره‏اى انداخت كه در نتيجه خط نسخ كه كم و بيش از آن در همين زمينه بهره‏گيرى مى‏كردند به عنوان خط قرآنى معروف و تا امروز مورد استفاده داشته است. اينكه هر خطى را خوشنويسان گذشته با آگاهى در متون مناسب آن استفاده مى‏كردند و بنا به نياز خطوطى را ابداع مى‏نمودند خود حاكى از شناخت و نبوغ آنان داشته است. مثلا براى كتابت متون ادبى جاى خطى با ظرافتها و زيبائيهاى شاعرانه كم بود در نتيجه هنرمندان گذشته خط نستعليق و به دنبال آن شكسته را وضع كردند كه هر چند براى متون ادبى كاربرد صحيح و مناسب دارد در كتابت قرآن و ادعيه نامناسب است به همين دليل هم در طول چند صد سال گذشته جز دو سه نسخه از قرآن مجيد و آنهم فقط براى تفنن به خط نستعليق وجود ندارد و امروزه متاسفانه با ناآگاهى اين خط را براى كتابت متنى وزين و فخيم مانند قرآن به كار مى‏گيرند. در صورتى كه ما آگاهى داريم كه نفيس‏ترين قرآن‏هاى خطى به خطوط كوفى ـ ريحانى و نسخى نوشته شده است كه حقا هم جز خط نسخ كه خط روزنامه‏اى و تكثيرى دوران گذشته محسوب مى‏شود دو خط ديگر يعنى كوفى و ريحانى به دليل جلال و شكوهشان شايسته استنساخ قرآن كريم هستند .
بنده به همين جهت خط پيرآموز را با اصلاحات اساسى براى كتابت متن قرآن عقيق قرار دادم و در تزئينات اين اثر هم از نقوش اسليمى كه بازهم خصايص سنجيده‏اى براى تذهيب متن كلام الهى دارد و از وقار خاصى برخوردار است استفاده نمودم كه بازهم اينجا بايستى از نقوش خيالى بگويم كه اصولا به دليل ظرافتهاى گلزاريش مناسب براى تزئين كتب ادبى است. اگر چه حقير در تزئين قرآن عقيق و به عنوان چاشنى و غناى نقوش به ندرت از تزئينات ختايى بهره برده‏ام. قرآن عقيق اولين بار در فروردين سال 1375 در گالرى گلستان به مدت يك هفته به نمايش گذاشته شد و پس از آن در ارديبهشت همين سال بنا به دعوت سازمان ميراث فرهنگى در كاخ موزه نياوران به مدت يك ماه به نمايش در آمد كه در همين نمايش نشان افتخار سازمان ميراث فرهنگى كشور (نشان گنجينه‏هاى زنده انسانى يونسكو) به صاحب اين اثر تعلق گرفت . نمايش بعدى اين اثر در مرداد ماه سال مذكور در فرهنگسراى نياوران بود كه به همت مركز هنرهاى تجسمى وزارت ارشاد به مدت سه ماه صورت پذيرفت و پس از آن در همين سال و در بهمن ماه در نمايشگاه بين المللى قرآن كريم به بينندگان عرضه گرديد كه در پايان نمايش عنوان خادم قرآن و دستخط تقدير مقام رهبرى به هنرمند اين اثر اهدا گرديد. پس از آن در بهمن سال 1376 در نمايشگاه بعدى بزرگ قرآن كريم نيز اين نسخه خطى در معرض ديد هنردوستان قرار گرفت كه در همين نمايش نيز عنوان بهترين اثر قرآنى را مسؤولان نمايشگاه به اين اثر اعطا كردند. ارائه بعدى قرآن عقيق در نگارخانه تهران بنا به دعوت دانشگاه تهران در سال 1377 صورت گرفت و پس از آن به همت سفارت ايران در روسيه و بنا به دعوت مسؤلاون فرهنگى كشور روسيه اين اثر در مسكو و جمهورى ساراتف به بهترين وجهى به نمايش در آمد.
* از ديگر آثار خود بگوييد و بفرماييد در حال حاضر مشغول چه كارهاى تازه‏اى هستيد؟
اثر ديگر بنده مجموعه‏اى است مشتمل بر 22 تابلو در زمينه هنرهاى خوشنويسى، تذهيب، نقاشى، نگارگرى و نقاشيخط كه از معارف عرفانى ادبيات ايران و موضوعات مذهبى ملهم شده است كه تا كنون يك بار در موزه هنرهاى معاصر همراه با قرآن عقيق و بار ديگر در نگارخانه تهران به نمايش گذاشته شده است. اثر ديگرى كه مجموعه‏اى است شامل 40 تابلو از فرمايشات حضرت امير (ع) و آلبوم اول آن حاوى 12 تابلو توسط سازمان بيمه ايران به طبع رسيده است جزء آثار اينجانب قرار دارد.
اما اكنون مشغول كتابت قرآنى به خط ريحان به شيوه خط بايسنقرى هستم و تا كنون 6 جزء آن را به اتمام رسانده‏ام و اميدوارم كه با عنايت حق تعالى موفق به اتمام آن گردم كه ان شاء الله اگر عمرى باقى بود در طول يكسال آينده آن را به اتمام خواهم رساند. فعاليت ديگر كه اين سالها به آن پرداخته‏ام مرقعى است از اشعار شعرا و انديشمندان غرب مانند شكسپير، ويليام بليك، وردزورث، دانته و ديگران كه به شيوه هنر ايرانى اين ابيات خوشنويسى شده‏اند، البته به خطوط دلپسند لاتينى و با تزئينات ايرانى آلبوم 30 تابلويى را بوجود آورده‏اند كه اميدوارم در موقعيتى كه فراغ خاطرى دست داد آنها را به معرض ديد علاقه‏مندان قرار دهم.
بحث بر سر مسائل فنى و هنرى اين چند مجموعه خارج از حوصله اين مصاحبه است اما در قرآن عقيق كه روى سخن شما به آن است مباحث رنگسازى، كاغذسازى، جدول‏كشى، زرافشانى و ديگر دقايق هنرى و فنى با دقت تمام لحاظ گرديده است. اين قرآن حدود 700 گرم طلاى ناب در متن و نقوش به خود اختصاص داده است و كاغذ آن با"~ PH ~"قليايى توانايى مقاومت در مقابل صدمات جوى را داراست و همانگونه كه عرض شد شامل 41 تابلوست و در طول 13 سال به اتمام رسيده است.

كتاب "مصونيت قرآن از تحريف" به چاپ سوم رسيد 

"مصونيت قرآن از تحريف" به قلم محمدهادي معرفت توسط انتشارات بوستان كتاب به چاپ سوم رسيد.
تحريف در لغت از ريشه حرف به معنى كناره، جانب و اطراف يك چيز گرفته شده و تحريف چيزى، كنارزدن آن و از جايگاه اصلى خود كج كردن و به سوى ديگر بردن است.
تحريف از ريشه "حرف" به معناي كناره و حاشيه است.(1) همچنانكه در سوره ي حج آيه11 مي‌خوانيم:"وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعبُدُ اللهَ عَلَي حَرفٍ فَإِن أَصابَهُ خَيرٌ اطمَأَنَّ بِهِ وَإِن أَصابَتهُ فِتنَةٌ انقَلَبَ عَلَي وَجهِه"ِ، (برخي از مردم، خدا را تنها با زبان مي‌پرستند؛ همين كه خيري به آنان برسد، حالت اطمينان پيدا مي كنند؛ امّا اگر مصيبتي براي امتحان به آنان برسد، دگرگون مي‌شوند.)
تحريف كلام، حاشيه‌روي و انحراف از مسير طبيعي آن است. در قرآن كريم، در چهار موضع، سخن از تحريف كلمات به ميان آمده است كه در همه ي آنها، مراد تحريف معنوي آيات از معاني واقعي و اصلي آن‌هاست. در ميان اهل‏سنت و شيعه، پاره‏اى خام‌فكران با تمسّك به برخى روايت‏هاى ضعيف، انديشه سخيف "تحريف در قرآن" را مطرح كرده و ظلمى آشكار به ساحت قرآن، روا داشته‏اند. اين كتاب، با بررسى و پژوهشى دقيق و عالمانه، به ردّ دلايل قائلان به تحريف قرآن پرداخته و پرده از روى حقيقت "تحريف‏ناپذيرى قرآن" برداشته است. اين كتاب در قطع وزيري و با جلد شوميز به قيمت دوهزار و هشتصد و پنجاه تومان به چاپ رسيده است.

تلاش يك‌ساله سيما فيلم براي طرح مسايل قرآني در تلويزيون 

مركز سيما فيلم در سال گذشته از بين توليدات فيلم، تله فيلم، سريال و مستند نگاه ويژه‌اي به گونه آثار مذهبي داشته است.
اين مركز طي يكسال اخير، مسايل مذهبي را در بستر موضوعي داستان‌هاي مختلف به تصوير كشيده است. موضوع مذهب و تأثير آن در زندگي انسان‌ها يكي از دغدغه‌هاي امروزه بشر است كه اين مهم را مي توان در آيينه تصوير و در قالب يك داستان جذاب به درستي درك كرد.
تله‌فيلم "آيين دلبري" ساخته محسن دامادي اكنون در نوبت پخش قرار دارد. اين تله‌فيلم درباره تأثير مال حرام در زندگي انسان ها تهيه شده است.
سعيد شاهپوري با تله‌فيلم "مرگ يك ماهي" داستاني اجتماعي را با محوريت مذهبي تعريف كرده است. داستان نزديكي يك دختر نوجوان به پيرزني است كه تصوير فرزند مرده‌اش را در صورت يك ماهي مي‌بيند.
شاپوري در تجربه ديگري در گونه مذهبي كه درصدد انجامش بود، فيلمنامه "دود كعبه" را براساس واقعه‌اي از تاريخ صدر اسلام به نگارش درآورد. اين فيلمنامه اكنون در مرحله متن قراردارد.
تله‌فيلم "بچه هاي ابري" با موضوع ايام محرم‌الحرام است كه با وقايع انقلاب اسلامي پيوند مي‌خورد. اين فيلم تلويزيوني به كارگرداني سيدجمال سيدحاتمي جلوي دوربين رفته است. "بچه‌هاي ابري" با نمايش در جشواره‌هاي كودك و نوجوان همدان و كسب موفقيت‌هايي در اين جشنواره، اكنون آماده پخش از تلويزيون است.
"شمر كجاست" اثري است كه پس از طي مراحل نگارش متن توسط سيدحسن مهدوي‌فر منتظر دوربين و مرحله توليد است. اين تله‌فيلم روايت تعدادي نوجوان است كه تصميم
مي‌گيرند مانع حضور شمر در تعزيه شوند. اين تله‌فيلم به تهيه كنندگي احمد زالي در مركز سيما فيلم مقابل دوربين مي‌رود.
مركز سيما فيلم در بخش سريال‌سازي نيز نگاه ويژه‌اي به مضامين مذهبي داشته است: "مختار"،"حضرت يوسف(ع)"، "مسيح" و...
كمال تبريزي پس از اتمام سريال "شهريار" به سراغ يك سوژه مذهبي با دستمايه طنز رفت. فيلم "پاداش" به قلم رضا مقصودي و تهيه‌كنندگي مهدي كريمي مراحل تهيه و توليد را در كشور عربستان (مكه ـ مدينه) و تهران پشت سرگذاشت.
تبريزي در اين فيلم داستان مديري را تعريف مي‌كند كه پس از سفرهاي متعددي كه به خارج از كشور داشته است، اين بار به سفر حج مي‌رود. فيلم "پاداش" در حال حاضر به مرحله تدوين رسيده است.
يكي ديگر از آثار توليدي مركز سيما فيلم با محوريت مذهبي، تله‌فيلم "وزنه‌هاي بي وزن" به نويسندگي مهدي علي ميرزايي است.
اين تله‌فيلم با محوريت ميلاد حضرت علي (ع) به رشته تحرير در آمده است. فيلمنامه "وزنه‌هاي بي وزن" به پايان رسيده و منتظر پيش‌توليد و مراحل بعدي توليد است.