علم و دانش از منظر قرآن

قسمت اول
منصور نصيري
نخست اهميت دانش‎اندوزي از ديدگاه قرآن را بيان كرده‎ايم؛ آنگاه پس از اشاره به ديدگاه‎هاي گوناگون درباره قلمرو عرضه‎داشت علوم مختلف در قرآن، به تبيين منظور قرآن از علم مورد تأكيد خود پرداخته‎ايم؛ در اين بحث ديدگاه معتقدان به انحصار علم مورد تأكيد قرآن در علوم مربوط به دين را رد كرده‎ايم. آنگاه، با بيان تأثير قرآن بر مسلمانان، به نهضت علمي مسلمانان، در قرون اوليه هجري، اشاره كرده و پيشرفت‎هاي مسلمانان در رشته‎هاي گوناگون علمي را ذكر كرده‎ايم
در اين بحث ديدگاه معتقدان به انحصار علم مورد تأكيد قرآن در علوم مربوط به دين را رد كرده‎ايم. آنگاه، با بيان تأثير قرآن بر مسلمانان، به نهضت علمي مسلمانان، در قرون اوليه هجري، اشاره كرده و پيشرفت‎هاي مسلمانان در رشته‎هاي گوناگون علمي را ذكر كرده‎ايم.
**** اهميت دانش‎اندوزي از نظر قرآن
مي‎توان گفت كه قرآن مجيد در ميان همه كتاب‎هاي آسماني بيشترين پاسداشت و تكريم را نسبت به علم دانش‎اندوزي مبذول داشته است. اين تجليل به حدي است كه برخي آن را يكي از ابعاد اعجازآميز قرآن دانسته‎اند.( [2]) به ويژه با توجه به اين واقعيت انكارناپذير كه آورنده قرآن فردي "امي" و درس‎ناخوانده بود و با انديشه‎هاي هيچ دانشمندي آشنا نبوده است،و بالاخص محيط ظهور وي از بدوي‎ترين و جاهلي‎ترين محيط‎هاي انساني بوده است و مردم آن با هرگونه تمدن و فرهنگ بيگانه بوده‎اند؛ چرا كه ممكن نيست كه يك فرد، حتي فرد نابغه، بتواند بدون الهام و از پيش خود اين گونه معاني و انديشه‎هاي غني‎اي را ارائه كند كه انديشه‎هاي متفكران بزرگ را به جلب كند. گذشته از اين، قرآن در اغلب مسائلي كه مطرح كرده است، افقهاي نويني را گشوده است.( [3]) بي‎شك، نخستين حركت علمي‎اي كه در ميان مسلمانان تولد يافت نزول قرآن و حفظ آيات آن از سوي مسلمانان بود.( [4]) تجليل و پاسداشتي كه قرآن مجيد نسبت به علم‎ورزي نشان داده است در هيچ يك از كتاب‎هاي آسماني ديگر به چشم نمي‎خورد.( [5])
قرآن نه تنها علم‎ورزي را ستايش مي‎كند، بلكه آن را تقديس كرده و عالم و دانشمند را مقدس مي‎شمارد. در قرآن حدود هفتصد و هشتاد مرتبه از علم سخن به ميان آمده است. قرآن مجيد در اين آيات بارها مردم را به تدبر و دانش‎اندوزي فرا خوانده است و از جهل برحذر مي‎دارد و برتري اهل علم را گوشزد مي‎كند: "يرفع الله الذين آمنوا منكم و الذين اوتوا العلم درجات".( [6]) نخستين آياتي كه بر پيامبر نازل شد، نعمت قلم و دانش آموختن را بيان كرده و بر انسان منت مي‎گذارد. در اين‎باره همين بس كه قرآن عصر توحش اعراب را كه پيش از ظهور اسلام بوده عصر جاهليت مي‎نامد.( [7]) و دليل برتري آدم بر فرشتگان را جنبه علم او مي‎داند.( [8]) علاوه بر آيات قرآن، پيامبر گرامي اسلام نيز مسلمانان را به علماندوزي تشويق كرده و با جهل و خرافات به مبارزه برميخيزد. اسيراني را كه بتوانند به ده نفر از مسلمانان علم بياموزند آزاد مي خواند. كساني را كه كسوف را نشانه مقام بلند فرزند فوت شده اش، حضرت ابراهيم، و عزاي آسمان در رثاي وي تلقي كردند، رد مي كند. اين تشويقها و اهتمام ايشان به علم باعث علاقه و توجه مسلمانان به علم و دانشاندوزي شد.( [9])
يكي از دلايل تأكيد قرآن بر علم اين است كه اساساً با سرمايه بينش علمي، فروغ هدايت قرآن روشن‎تر و تابناك‎تر مي‎شود؛ از همين‎رو، مهم‎ترين كساني را كه از دوزخ و مقام الهي خشيت دارند عالمان به احكام او مي‎داند: "إنما يخشى الله من عباده العلماء".( [10])
اما مهم‎ترين پرسشي كه در اين زمينه مطرح است اين است كه با توجه به اهميت علم در قرآن و نيز با توجه به طرح برخي مسائل علمي، نظير مسائل مربوط به كيهان‎شناسي، قوانين طبيعي، زمين‎شناسي، گياه‎شناسي و جز آن، قرآن به چه ميزان به مسائل گوناگون علمي پرداخته و به عبارت ديگر محدوده و قلمرو عرضه علوم در قرآن چه ميزان است؟
***قلمرو عرضه داشت علوم در قرآن
درباره ميزان عرضه‎داشت علوم در قرآن مجيد سه ديدگاه عمده وجود دارد كه عبارتند از:( [11])
برخي نظير امام ابوحامد غزالي( [12]) برآن هستند كه همه علوم در قرآن موجود و قابل استنباط از آن مي‎باشند. ظاهراً غزالي نخستين انديشمندي است كه چنين ديدگاهي را اتخاذ كرده است. وي معتقد است كه در قرآن به اصول و كليات علوم اشاره شده است. اين ديدگاه پيرواني را پيدا كرد؛ مثلاً نويسنده التفسير و المفسرون (655-570) به گونه‎اي افراطي مي‎نويسد: "همه علوم اولين و آخرين در قرآن وجود دارد". (التفسير و المفسرون ج2/478ـ482). شايد مشهورترين مفسري كه به نحوي افراطي به اين ديدگاه متمايل شده است، طنطاوي جوهري (متولد 1862) نويسنده تفسير الجواهر في تفسير القرآن ميباشد كه در جاي جاي تفسير خود سعي در نشان دادن جنبههاي علمي قرآن دارد.
اين گروه به دلايلي نظير آيه "نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شئ"( [13]) و نيز برخي روايات نظير روايتي از امام باقر (ع) تمسك ميجويند كه فرمود: "ان الله تبارك و تعالى لميدع شيئا تحتاج إليه الامة الا نزله في كتابه و بينه لرسوله".( [14]) علاوه بر رواياتي كه مسأله بطون و ذو بطن نبودن قرآن را پيش كشيدهاند (رك بحار ج92/95). در اين‎جا، اين ديدگاه را ديدگاه مطلقگرا و يا ديدگاه افراطي مي‎ناميم.
برخي نظير ابواسحاق شاطبي (م 790 ق) در نقطه مقابل ديدگاه نخست بر آن شدهاند كه قرآن تنها كتاب هدايت است و "براي بيان احكام اخروي و مسائل جنبي آن نازل شده است". اين ديدگاه را ديدگاه "اقلي" يا "تفريطي" مي ناميم.
3. برخي نظير مرحوم علامه طباطبايي، با اتخاذ موضعي ميانه به تفصيل پرداخته اند. اين دسته معتقد شده اند كه از سويي همه علوم بشري در ظواهر آيات قرآن وجود ندارند و هدف اصلي قرآن نيز هدايت بشر در مسير الهي ميباشد و از سوي ديگر، قرآن كريم ما را به تفكر و علمورزي فراخوانده و برخي نمونهها و مطالب علمي درست، را به گونه‎اي استطرادي و به عنوان هدف ثانوي كه در ارتباط با هدف اوليه يعني هدايت آدمي است، ذكر ميكند.( [15]) مي‎توان اين ديدگاه را ديدگاه "اعتدالي" ‎ناميد. از نظر اين گروه، تمسك به ظهور آياتي چون "تبيانا لكل شئ..." به دلايلي،( [16]) از جمله حكم بديهي عقل، (با توجه به اين نكته كه بسياري از فرمولها و مسائل شيمي و فيزيكي در قرآن ذكر نشده) درست نيست. علاوه بر آن، عقل حكم ميكند كه "تبيانا لكل شئ" در مورد هدف خود قرآن (هدايت بشر در مسير الهي) ميباشد؛ نه در موارد خارج از آن. البته در قرآن گاه به برخي مطالب علمي اشاراتي شده است كه برخلاف پندار برخي، كه اينگونه مثالها را هدف اصلي قرآن برشمردهاند، ذكر اين موارد علمي هدف اصلي قرآن محسوب نمي شوند، بلكه به دليل تناسب آنها با هدف اصلي بيان شده اند. يكي از اهداف قرآن مجيد از اين اشارات ايجاد انگيزه براي تفكر و پژوهش انسان در زمينههاي مورد اشاره مي باشد. در واقع قرآن براي ايجاد انگيزه در پژوهش و تحقيق علمي شيوههاي گوناگوني دارد كه از جمله مي توان به شيوههاي زير اشاره كرد:
1ـ ستايش علم و دانشاندوزي.
2ـ سوق بشر براي شناخت عميقتر خدا از يكي از مهمترين راهها يعني مطالعه آيات آفاقي و انفسي.
3ـ تأكيد بر بهرهمندي از منابع شش گانه شناخت.
4ـ بحث درباره صفات خدا و استفاده تربيتي از آنها؛ چرا كه هنگامي كه سخن از صفات خدا به ميان مي آيد بدان معناست كه اين صفات در انسان نيز منعكس مي شود.( [17]) ذكر اين موارد علمي علاوه بر ايجاد انگيزه، الهام‎بخش دانشمندان نيز بوده است: در واقع، قرآن مجيد مطالب بسيار گسترده‎اي را عرضه داشت كه بعدها منبع الهام انديشه‎هاي فيلسوفان، انديشمندان و نظريه‎پردازان حقوقي، تاريخ و جز آن شد.( [18]) اما نبايد پنداشت كه اين امور هدف اوليه و اصلي قرآن است، به تعبير ديگر، نبايد پنداشت كه قرآن دايرة المعارفي از همه جزئيات تمام علوم و فنون مي‎باشد.( [19]) اين امور در راستاي تحقق هدف اوليه قرآن و نيز ايجاد انگيزه براي دانش‎اندوزي ذكر شده است.
البته از برخي روايات استفاده مي‎شود كه در قرآن همه علوم ماكان و مايكون تا روز قيامت، بيان شده است، اما اگر حتي اين روايات صحيح نيز باشند، ناظر به رموز و اسراري است كه فهم عادي بشر از درك آنها عاجز است.( [20])
به هر روي اين گروه، استفاده‎ها و تفسيرهاي علمي افراطي (نظير تفسيرهاي علمي طنطاوي) را نوعي كج‎انديشي خوانده‎اند. از اين نظر، قرآن اساساً كتاب فيزيك، گياه‎شناسي، زمين‎شناسي و يا كيهان‎شناسي نيست؛ قرآن كتاب انسان‎سازي است و هدف از نزول آن آموزش و راهنمايي بشر در راه تكامل حقيقي است.( [21]) قرآن تفكر در آسمان و ستارگان درخشان و نظام متقن آنها، تفكر در چگونگي آفرينش شگفت گياهان و نظام موجود در حيات آنها،تفكر در آفرينش حيوانات و انسان و اسرار و رموز نهفته در آن و در نفس و عوالم باطني آن مورد تأكيد قرار مي‎دهد. همچنين تأكيد مي‎كند كه مردم در اقطار زمين سير كنند و آثار گذشتگان و اوضاع و احوال آنها و ساير جوامع بشري را مورد مطالعه قرار دهند. و بدين ترتيب، هرچند، گستره علوم مورد دعوت قرآن بسيار گسترده مي‎باشد و شامل علوم طبيعي، رياضي، فلسفي، فنون ادبي و بالآخره همه علومي است كه در دسترس فكر انساني است( [22]) اما تأكيد بر تعليم و تعلم اين علوم در راستاي آن است كه زمينه‎ساز هدايت و سعادت جامعه انساني باشد؛ از اين‎رو، قرآن هر گونه علم‎ورزي را ارج نمي‎نهد؛ بلكه علومي را ارج مي‎نهد كه نتيجه آن سعادت بشر و رهنمون شدن وي به حق و حقيقت و دستيابي به جهان‎بيني حقيقي باشد؛ از اين‎رو، علمي كه سايه سرگرمي وي و دوري از حق و حقيقت باشد، همسان با جهل است: "يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا و هم عن الآخرة هم غافلون"،( [23]) "افرأيت من اتخذ الهه هواه وأضله الله على علم".( [24])
ادامه دارد...

برگزاري سلسله نشست هاي علمي در دانشگاه باقر العلوم

سلسله نشست هاي علمي گروهاي تخصصي دانشگاه باقرالعلوم(ع) با حضور طلاب و دانش‌پژوهان اين مركز برگزار مي‌شود.
رحمان عليزاده، مدير روابط عمومي دانشگاه باقر العلوم،گفت: سلسله نشست هاي علمي گروهاي تخصصي دانشگاه باقرالعلوم(ع) با حضور طلاب و دانش‌پژوهان اين دانشگاه از روز گذشته آغاز شد.
وي ادامه دامه داد: نخستين نشست علمي، ششم خرداد ماه، با عنوان نقد و ارزيابي ديدگاه نظريه تضاد، با سخنراني دكتر عبداللهي از اساتيد دانشگاه، ساعت پانزده تا هجده برگزار شد.
عليزاده خاطر نشان كرد: برگزاري نشست علمي انسان نظريه ديني حقوق بشر با سخنراني حجت الاسلام توسلي ساعت شانزده، هشتم خردادماه، نشست علمي ـ تخصصي تاريخ اسلام با موضوع بازكاوي حوادث بين رحلت نبوي(ص) تا شهادت حضرت فاطمه زهرا با سخنراني حجت الاسلام يوسفي غروي هفتم خردادماه، ساعت 18:30 و همچنين نشست علمي جامعه شناسي معرفت با سخنراني دكتر كجوئيان، نهم خردادماه، ساعت هشت تا ده صبح؛ از ديگر برنامه هاي اين نشست ها به شمار مي‌آيد.
گفتني است، محل برگزاري اين نشست ها، قم ـ بلوار امين ـ سه راه سالاريه ـ دانشگاه باقر العلوم(ع)، است.

نتايج مثبت استفاده از يک تکنيک جديد در درمان همزمان ميگرن و افسردگي

نورولوژيستهاي ايتاليايي با کمک تکنيک تحريک عصب واگوس روش درماني جديدي را براي معالجه همزمان افسردگي مزمن و ميگرن مقاوم به دارو ابداع کردند.
محققان موسسه نورولوژي "بستا" در ميلان با کمک تکنيک تحريک عصب "واگوس" که به طور معمول در درمان صرع و بيماري پارکينسون استفاده مي شود به طور همزمان افسردگي مزمن و ميگرن مقاوم در برابر دارو را معالجه کنند.
در اين تکنيک يک "ميکرو- پيس ميکر" در زير پوست کار گذاشته مي شود و از طريق عصب واگوس ميکرو پالسهاي الکتريکي را به فضاهاي خاصي از مغز ارسال مي کند.
در اين خصوص اين دانشمندان اظهار داشتند: "بيماري که تحت درمان اين معالجه قرار گرفت هم از جنبه افسردگي و هم از نظر ميگرن بهتر شد."
اين نورولوژيستها مشاهده کردند که در اين بيمار پس از گذشت 6 ماه از پيوند ميکرو- پيس ميکر حملات ميگرني که از سالها قبل هر روز دچار آنها مي شد به شدت کاهش يافت و بيمار توانست به درمانهاي دارويي پاسخ دهد.
اين محققان توضيح دادند: "درحال حاضر ما نمي توانيم اين تکنيک را به عنوان يک روش درماني جديد براي ميگرن مورد ملاحظه قرار دهيم چون اولين نتايج مثبت اين تکنيک در درمان افسردگي مزمن همراه با ميگرن بوده است."

مـنـظـومـه شـمـسـي

قسمت اول
**آفرينش منظومه شمسي
"آيا آفرينش شما مشکل تر است يا منظومه شمسي؟ جوانب آن را بهم آورده غلظت آنرا بالا برد  و آنرا ساخت ـــ و شب و روز را براي آن درست کرد"!  " زمين و سيارات را نوآوري نمود".
(واژه "سَـمْـک" به معني: غـلظت و تراکم و کـلـفــتيِ بهـم برآمده است. يعني جمع و جور و کلفـت و متراکم شده. و واژه "رَفع" در آيه نيز به معني: "بالا بردن و افزايش دادن" است که از معاني آن است).
*نکات آيات:
 1ــ بالا بردن غلظت منظومه شمسي و درست کردن آن.
2ــ مرده بودن و دوباره پا گرفتن منظومه شمسي.
3ـــ درست کردن شب و روز براي منظومه شمسي.
1ــ بالا بردن غلظت منظومه شمسي و درست کردن آن:
مـنـظـومـه شمسي ما که حدوداً 5 ميليارد سال عمر دارد در ابـتدا ابر بوده که شامل دود و گاز و خاکستر و غبار و برخي عناصر بوده، و در فضاي منظومه شمسي پراکنده بوده است. بعد بادي که ظاهراً مـوج ناشي از انـفـجار سـتـاره اي بـوده ابعاد و جوانب آن را بهم آورده  و مـنـظـومـه شـمـسي بصورت يک ديسک در آمده بوده که بدور خود مي چرخيده است. بعد در قـسـمـت مرکزي آن ابر که کلفـت تر بوده، نـيروي جاذبه مـواد بيشتري را جـذب نـمـوده و در آن ناحيه متراکم گرماي لازم براي ايجاد واکنشهاي هسته اي فراهم گشته و خـورشـيـد شکـل گرفـتـه است. و در اطراف آن حـلـقـه هـاي ديگري از گاز و غـيره به چرخش در آمده که رفـته رفـته به کره هاي بزرگتري تبديل شده اند که همان سيارات فعلي منظومه شمسي باشند.  (در رابطه با پيدايش منظومه شمسي چندين نظريه وجود دارد و ما طبعاً آنکه با آيات قرآن مي خواند را مي گيريم).
در سوره انبياء آيه 56 مي خوانيم: "رَبُّـکُـمْ رَبُّ السَّـمـواتِ وَ الْاَرْضِ الـَّـذي فـَطـَرهُـنَّ = آفريدگار شـما آفريدگار سيارات و زمين است که آنها را از درون (از مرکز) درست کرد"! " فـطـر" از جمله به معني: "از درون و مرکزيت خود برآمدن، شکل گرفـتن، و درست شدن" است. هر کره اي نيز وقتي مي خواهد درست بشود، در ابتدا در مرکز آن نيروي جاذبه آغاز به جذب مواد بدور خود مي کند و رفته رفته بزرگ و بزرگ تر مـي شود و به اين شکـل کره شکل مي گيرد.
2ــ مرده بودن و پا گرفتن منظومه شمسي:
کساني که به خدا معتقد نبوده و نيستند از جمله مي گفـته اند و مي گويند که: وقـتي مـا مي ميرويم ديگر زنده نمي شويم. خدا زنده نمودن موارد گوناگوني را در قرآن براي آنها مـثال زده است. در ايـنجا زنده نـمـودن مـنظـومه شمسي را مثال زده و گـفـته: آيا آفـرينش شما مشکـل تر است يا منظومه شمسي؟ اين به اين معني است که مـنـظـومـه شمسي مرده بوده و دوباره به حيات و زندگي برگردانده شده است.
و در آيه 101 سوره انعام نيز گفته که خدا بديع زمين و سيارات است. بديع بمعني: نوساز، نوآور، نوين پرداز و مواردي از اين قبيل است (هم خانواده واژه "ابداع" است). و اين موضوع از جنبه ضمني و تلويحي به اين معني است که زمين و سيارات پيش از اين چيزِ ديگري بوده اند و وضعيت فعلي آنها، شکل نوآوري شده آنست.
مـنـظـومـه شمسي در واقـع در اصـل جـرم و انرژي مربوط به لاشه يک ستاره بسيار بزرگ غول آسائي بوده که مرده و لاشه آن بصورت ابر در فضاي مـنظومه شمسي پراکنده شده بوده است. و منظومه شمسي فعلي نوآوري آن است.
3ـــ درست کردن شب و روز براي منظومه شمسي:
منظور از شب و روز درست کردن براي منظومه شمسي شب و روز  درست کردن براي سيارات آنست. و شب و روز در سيارات ناشي از گردش آنها بدور خود و وضعيت محور آن نسبت به خورشيد است. وقتي محور سياره به موازات خورشيد قرار  مي گيرد با چرخش سياره بدور خود باعث ايجاد شب و روز مي شود. ولي در صورتي که محور زمين يا هر سياره ديگري عمود بر خورشيد قرار مي گرفت شب و روز ايجاد نمي شد هر چند سياره بدور خود نيز مي چـرخيد. مثلاً اگر قطب شمال زمين رو به خورشيد مي بود قطب شمال هميشه روز مي بود و قطب جنوب هميشه شب، هر چند زمـيـن بدور خود نيز مي چرخيد.
مطرح کردنِ "درسـت کـردن" شب و روز براي منظومه شمسي براي استدلال به حساب و کتاب داشتن و برنامه ريزي شده بودنِ ايجاد "شب و روز" در آنست. و اين چيزي است که با عـلـم نجوم عـصر محمد کـه در آن زمين مرکز عالم بود و خورشيد بـدور آن مي چرخيد نمي خواند. چون در صورت گردش خورشيد بدور زمين ايجاد شب و روز امري طبيعي مي نمود، ولي در صورت گردش زمين بدور خود و بدور خورشيد است که در صورت قرار نگرفـتن درست محور زمين و سيارات نسبت به خورشيد شب و روز در آنها ايجاد نخواهد شد.
فـاصـلـه گـرفـتـن سـيـارات و زمـيـن از هـمـديـگـر
"آيا کسانيکه بخدا ايمان ندارند نمي توانند ببينند کـه زمين و سيارات منظومه شمسي در آغاز "بهم چسبيده" بـودند بعد آنها را با نيرو از هم باز کرديم"؟
"خدا آنست که سيارات منظومه شمسي را با ستونهائي که آنها را نمي بينيد بلند کرد".
 "و سيارات منظومه شمسي را بلند کرد و در آن ( در منظومه شمسي) تعادل ايجاد نمود".
ادامه دارد...