علم و دانش از منظر قرآن

قسمت سوم
منصور نصيري
عمدتاً سه گونه تماس ميان جهان عرب و دنياي مسيحيت باعث نفوذ تدريجي علوم در جهان غرب شد:
1- تماس‎هايي كه در زمان صليبيان ميان اعراب و غربيها به وجود آمد. در خلال جنگهاي صليبي مسيحيان با تمدن عالي‎تري از تمدن خود برخورد كردند و در اين بين صليبيان هوشمند‎تري بودند كه در صدد كسب و اقتباس بخشهايي از اين تمدن برآمدند.
2- تماس مسلمانان و مسيحيان در سيسيل و تا حدودي جنوب ايتاليا ( پس از فتح سيسيل توسط مسلمانان در سال 827/ 213).
3- تماس مسلمانان و غربيها در شبه جزيره ايبري.
همت و كوشش مسلمانان در بحث و تحقيقات علمي چنان عظيم و ستودني بوده است كه "گوستاو لوبون" از آن  اظهار شگفتي ميكند و به لحاظ تأثير عظيمي كه مسلمانان بر پيشرفت علم گذاشته‎اند "جورج سارتون" از آن به عنوان معجزه ياد كرده، مي‎نويسد: "آفريدن يك تمدن جديد علمي جهانگير و بسيار عالي در مدتي كمتر از دو قرن چيزي است كه مي‎توان از آن ياد كرد اما نمي‎توان حق آن را، چنانكه در خور است بجاي آورد." همچنين ايان باربور مينويسد ما بايد دقت كرده و در مورد نقش انديشه مسيحيت در پيدايش و ظهور علم مبالغه نكنيم. در حاليكه در غرب تأكيدهاي غير اين جهاني و آخرت بينانه مانع از پيشرفت علم شده بود، علم عربي (اسلامي) باعث پيشرفت حائز اهميتي در قرون وسطي شد.در واقع، نبايد اين نداي اكثريت را از ياد برد كه: در پرتو تلاش دانشمندان عرب  (مسلمان) بود كه علوم از خطر نيستي رهايي يافت.( مسلمانان، از آغاز قرن اول هجري، علوم و معارف گوناگون جوامع متمدن بيگانه را، كه در قلمرو دولت اسلامي قرار گرفته بودند، بدون هيچگونه عقده رواني و مانع ديني، اقتباس كردند. در قرن اول هجري با هيئت بطلميوسي آشنا شدند. ديري نپاييد كه مرحله اقتباس و تقليد را پشت سر نهادند و حدوداً در اواسط قرن سوم به مرحله بازدهي و ابتكار و خلاقيت علمي، در رشته هاي گوناگون، رسيدند. و در اواخر همين قرن علومي كه مسلمانان كامل كرده بودند به بيگانگان منتقل شد. اين روند تا قرن هشتم هجري بدون توقف ادامه يافت.
هرچند، در قرن هشتم هجري علوم و تمدن اسلامي به دلايل گوناگون ركود يافت، اما مسلمانان همواره به علم و علم اندوزي اهميت داده به انتشار آن در ساير جوامع پرداختند مسلمانان ترجمه متون يوناني را در اوايل قرن نهم در بغداد آغاز كردند و در قرن دهم، تقريباً، همه متون يوناني، كه بعدها جهان باختري به آن دست يافت، به عربي ترجمه شد. و با تجديد روابط بازرگاني ميان مسلمانان و مسيحيان، علم و دانشي كه مسلمانان ترجمه كرده بودند، در مسيحيت باختري نفوذ يافت.
انديشمندان مسلمان، معتقد بودند كه  علومي چون علوم طبيعي و رياضي، به شناخت آيات آفاقي و انفسي خداوند كمك كرده و هريك از اين رشته‎ها بعدي از ابعاد صنع الهي را نمايان مي‎سازد. و هم از اين رو بود كه در هر يك از اين رشته‎ها سرآمد روزگار خود بودند. بحث مفصل درباره همه رشته هاي علمي گوناگوني كه مسلمانان در آنها سرآمد روزگار خويش بودند، در اين مقام ميسر نيست؛ اما اشاره به برخي از اين رشته ها ميتواند در چگونگي برداشت اسلام از علم و تحقيق سودمند باشد:
**علم تاريخ
مسلمانان، مورخان بسيار برجسته اي را به جهان معرفي كرده اند. حاجي خليفه در كشف الظنون يك هزار نفر از مورخان مسلمان را نام ميبرد. البته، معمولاً مورخان مسلمان نيز همانند ساير مورخان قرون وسطي، تاريخ را به گونه هاي تحليلي و انتقادي ننوشته اند؛ اما، در ميان آنها كساني چون ابن خلدون نيز يافت ميشود كه از روحيه انتقاد و تحليل بسيار بالايي برخوردار بوده اند. يكي از مورخان قديم مسلمان، طبري است كه در اواخر قرن دهم ميلادي، تاريخي را درباره اوضاع همه جهان از آغاز تا سال 914 ميلادي به رشته تحرير درآورده است. يكي ديگر از مورخان مسلمان، مسعودي است كه در قرن دهم ميلادي ميزيسته است و كتب زيادي در تاريخ نوشته است كه از جمله ميتوان به كتاب اخبارالزمان و كتاب مروج الذهب اشاره كرد. مسعودي از جمله مورخان بسيار چيره دست جهاني است؛ به گونه اي كه مسبيونر "كاترمير" از حل مشكلات علمي توسط مسعودي ابراز شگفتي و حيرت كرده، وي را نابغه اي در عصر خود شمرده است؛ چراكه علاوه بر احاطه به همه كتابهاي عربي به همه كتابهاي شرقي و نيز كتابهاي تاريخ يونان و روم نيز احاطه داشته است.
از ديگر مورخان مسلمان ميتوان از ابوالفرج متوفاي قرن 13 ميلادي ياد كرد. و نيز ميتوان به "مقريزي" اشاره كرد كه معاصر با ابن خلدون (در قرن 14 ميلادي) بوده است و بهترين كتاب را درباره مصر نوشته است و ظاهراً اين كتاب بخشي از هشتاد جلد كتاب تاريخي است كه درباره همه اوضاع جهان نوشته است. ابوالفداء، پادشاه و امير "حماه" و متوفاي قرن 14 ميلادي، نيز تاريخي را به نگارش درآورده است كه براي اطلاع از اوضاع شرق بسيار سودمند است
***رياضيات
تحقيقات و مطالعات مسلمانان در علم رياضيات، و به ويژه علم جبر، چندان گسترده است كه برخي، مسلمانان را ابداع‎كننده و كاشف علم جبر دانسته‎اند. البته، بايد گفت كه اصول اين علم، پيش از اسلام نيز بوده است؛ اما مسلمانان توانستند انقلاب و تحول گسترده‎اي در آن به وجود آورند. اين تحول چنان مهم است كه اساساً رشته علمي جديدي را پايه ريزي كرد و نيز باعث شد كه اروپاييان معلومات جبري خود را، پس از دير زماني، از كتابي اقتباس كردند كه محمدبن موسي، به دستور مأمون، به نگارش درآورده بود و بعدها به زبان اروپايي ترجمه شده بود همچنين مسلمانان اصول نويني نيز در رياضيات مطرح ساختند؛ مثلاً اين مسلمانان بودند كه "منحني" را در علم مثلثات وارد كردند. علم جبر را بر هندسه تطبيق كردند و معادلات مكعبه را حل كردند. تحقيقات ژرفي را در علم مخروطات ارائه كردند و علم مثلثات كروي را به كلي متحول ساختند
در حوزه حساب و علم اعداد، نيز مسلمانان دستاوردها و نوآوريهاي مهمي دارند و ظاهراً، مهمترين دستاوردي كه به آن دست يافتند، عبارت بود از اقتباس اعداد سانسكريت و تحولي كه بعداً در آن به وجود آوردند كه بعدها در اروپا به اعداد عربي شهرت يافت. ديگر دستاورد مهم مسلمانان در علم اعداد، استفاده از نظام اعشاري است انتقال اعداد عربي به اروپا، كه پس از ترجمه كتاب الحساب محمدبن خوارزمي به زبان لاتيني به وقوع پيوست، باعث شكل گيري يكي از مهمترين تحولات در تمدن غرب شد.
علاوه بر اين، رياضيدانان مسلمان تحقيقات و مطالعات گسترده اي نيز در زمينه نظريه اعداد، تقسيمات اعشاري و محاسبه مجموعه هاي اعداد انجام دادند كه اوج آن، به يك معنا، در قرن هشتم هجري قمري در غياث الدين جمشيد كاشاني، نويسنده مفتاح الحساب نمود يافت. درواقع، كاشاني كاشف واقعي تقسيمات اعشاري و ابداع كننده ماشينها و تدابيري براي محاسبات رياضي است
موسيقي نيز از جمله علومي است كه پيشتر جزو رياضيات محسوب ميشد و از همين رو، دانشمندان مسلمان، به تأسي از تعاليم و آراء افلاطون و فيثاغورث، به عنوان شاخه هاي از رياضيات، به بحث از آن مي پرداختند. بسياري از فلاسفه بزرگ مسلمان به موسيقي توجه داشتند و رساله هاي مختلفي در اين رشته به رشتة تحرير درآوردند كه از جمله ميتوان به تحقيقات و رساله هاي بسيار استادانه انديشمنداني چون فارابي، ابن سينا، ارموي، موصلي اشاره كرد
***علم هيئت
علم هيئت نيز از جمله علومي است كه نخست در بغداد به آن پرداخته شد. مسلمانان كتاب‎هاي اقليدس و ارشميدس و بطلميوس و ساير كتاب‎هاي يوناني را كه درباره علوم رياضي بودند، ترجمه كردند. و سپس به تكميل و توسعه آن نظريه ها پرداختند. در ره آورد اين تحقيقات انتقاداتي نيز به نظريه هاي بطلميوس و يا ساير انديشمندان وارد ميكردند. و مهمترين ثمرة اين كار در مكتب مراغه و در نوشته هاي خواجه نصير طوسي و همكارش قطب الدين شيرازي و جانشين آندو، ابن شاطر قابل مشاهده است.از جمله دانشمندان مشهور علم هيئت مي‎توان به "بتاني" اشاره كرد كه كتاب "زيج صابي" وي، همانند كتاب بطلميوس، دربردارنده همه نظريه‎ها و مسائل متعلق به علم هيئت در آن زمان بود. از اين كتاب جز يك ترجمه ناقص، كه در اروپا منتشر شد، چيز ديگري در دست نيست. عظمت "بتاني" چنان است كه "لالاند" منجم برجسته فرانسوي، وي را يكي از بيست هيئت‎دان مشهور جهان دانسته است.
يكي ديگر از هيئت‎دانان مشهور "ابن أماجور" مي‎باشد كه در فاصله سال‎هاي 883 و 933 دست به كار رصدهائي شده و تقويم‎هايي را نيز استخراج كرده است. سه فرزند موسي‎بن شاكر و ابوالوفاء  و ابوريحان بيروني و نيز "الغ‎بيك" از ديگر دانشمندان فلكي بودند كه هر كدام ابداعات و كشفيات مهمي داشته‎اندبر اين دانشمندان بايد هيئت‎دانان اندلس و افريقا را نيز ضميمه كرد كه هر كدام در عصر خويش سرآمد بوده‎اند

در قطر برگزار مي‌شود
همايش "علم، فرهنگ و آينده انسان"

مرکز مطالعات الجزيره قطر دومين همايش بين‌المللي "علم، فرهنگ و آينده انسان" را با هدف بررسي علم و ارتباط آن با دين و فرهنگ از 10 خردادماه آغاز شده وتا 12 خرداد ماه در قطر ادامه دارد.
در اين همايش سه روزه علم و استفاده از آن در رابطه با انسان، دين، فرهنگ و نقش آن در گفتگوي بين فرهنگها و مسائل مرتبط با آن مورد بررسي قرار مي گيرند.
از مهمترين مسائلي که در اين همايش مورد بررسي قرار مي گيرند مي توان به مسائل علمي معاصر، انعکاس آن در انديشه انسان؛ اهميت تخصصهاي انساني و جمع ميان علوم اجتماعي، فعال سازي بين فرهنگها؛ راههاي فعال سازي بين علم، دين و فرهنگها؛ بهره گيري از علم به منظور تشريک مساعي در جهان معاصر اشاره کرد.