"خوشنويسي"؛ عنصري هويت‌بخش در معماري سرزمين‌هاي اسلامي

قسمت دوم
علت مشكل‌بودن تفكيك عرصه فرهنگ، باورها و محيط در معماري اسلامي
طراح فاز يك مسجد و مجموعه فرهنگي دهلي علت مشكل‌بودن تفكيك عرصه فرهنگ و باورها و محيط را در معماري اسلامي چنين عنوان كرد: اطلاق واژه اسلامي به معماري منطقي نيست. اسلام در يك موقعيتي وارد ايران مي‌شود كه اين نگرش با نگرش‌هاي موجود پيوسته مي‌شود. شرايط امروز با گذشته فرق مي‌كند. سود اقتصادي، كار براي خدا، توجه به رفاه همگي آيتم‌هايي هستند كه در معماري بسيار مهم هستند. اين آيتم‌ها اصولي ايراني اسلامي است. اين توجه به وحدانيت و تعاليم مذهبي از جمله فقه، روابط و فضاها را در معماري ايراني اسلامي موجب مي‌شوند.
شايان كه مولف مقاله "هويت معماري معاصر ايران" در مجله معمار است، در پاسخ به خبرنگار ما درباره اين مطلب كه نقش اعتقادات ديني در معماري برخاسته از فرهنگ اسلامي چيست، گفت: براي وارد شدن به مسجد بايد سلسله مراتبي را طي كرد. يعني بايد هفت قدم راه رفته و سپس وارد مسجد شد و به اين دليل معمار براي مسجد صحن حياط را تعبيه مي‌كند. بر اين اساس، معماري اسلامي را هم با توجه به كشورهاي مسلمان و هم با نگرشي كه اسلام نسبت به زندگي انساني دارد، تعريف مي‌كنيم. معماري اسلامي معماري است كه از زندگي اسلامي برمي‌خيزد.
**كاربرد خطوط مختلف در جايگاه خاص خود در هنر خوشنويسي و معماري
افجه‌اي هنرمند خوشنويس كه شاگرد استاداني چون كاوه و ميرخاني بوده در ادامه جلسه به كاربرد خطوط مختلف در جايگاه خاص خود در هنر خوشنويسي و معماري اشاره كرد و توضيح داد: در معماري اسلامي خط آبراه‌هاي خودش را در طول زمان پيدا كرده است. قبل از ظهور خطوط نسخ، ثلث و نستعليق از خط كوفي و يا حتي قبل از آن از خط ميخي در كتيبه‌ها استفاده مي‌شده ولي بعد از ظهور ابن‌مقله خطوط ديگر وضع مي‌شود و هر خطي با توجه به ويژگي‌هاي خودش كاربرد خاصي پيدا مي‌كند.
وي كه در عرصه هنر نقاشي‌خط بسيار تتبع كرده، در ادامه افزود: خط ثلث با الف‌هاي بلند حالت استغاثه را تداعي مي‌كند و براي كتيبه‌ها استفاده مي‌شود. خط نسخ به دليل اعراب‌پذيري‌اش در كتابت قرآن كاربرد دارد و از آنجايي كه متن عربي بايد اعراب داشته باشد بنابراين جايگزيني خط نستعليق به جاي خط نسخ كه امروزه كم كم رايج مي‌شود، اشتباه است به دليل اين كه اعراب آيات غلط خوانده مي‌شود. بسياري از هنرمندان قرآن را به خط نستعليق خطاطي مي‌كنند البته اين كار اشتباه نيست بلكه نوعي هنرنمايي است ولي به كار كتابت قرآن نمي‌آيد.
عضو هيئت داوران سومين جشنواره هنر جوان تصريح كرد: خط نستعليق نيز براي ترجمه آيات در روبناي ساختمان‌ها استفاده مي‌شود. معماري بدون خط‌نوشته و كتيبه‌نويسي بي‌هويت است و اين مساله در معماري تمام كشورهاي دنيا مصداق دارد.
***وجوه اشتراك معماري كه در بستر فرهنگ اسلام پديد آمده با ساير معماري‌ها
در ادامه جلسه، "شايان" ميهمان معمار ايكنا وجوه اشتراك معماري كه در بستر فرهنگ اسلام پديد آمده را در سه مقوله بررسي كرد: الف- تزئينات ب- استفاده سمبوليك از فرم‌ها ج- هندسه و سلسله مراتب كه پيامد آن درون‌گرايي است كه به اقليم و فرهنگ ربط پيدا مي‌كند. بحث درون‌گرايي را هم مستشرقان مطرح كرده‌اند كه مقوله صحيحي نيست چرا كه درون‌گرايي خاص معماري مركز ايران است در حالي كه معماري شمال ايران بسيار برون‌گراست.
مولف كتاب "بررسي تطبيقي تجارب مرمت شهري ايران و جهان" مطرح كرد: آن چيزي كه به عنوان وجه اشتراك اين نوع معماري در كل دنيا مي‌بينيم داشتن يكسري اصول زيربنايي است كه بستگي به شرايط زندگي و انديشه‌هاي معمار دارد. يكي از آيتم‌هاي مشترك هندسه است و دليلش اين است كه انسان مسلمان ذهنش داراي سلسله مراتبي است براي رعايت آداب و نوع منشش به عنوان يك مسلمان.
***علت استفاده از هندسه در معماري برخاسته از فرهنگ اسلام
وي در پاسخ به خبرنگار ما با اين مضمون كه علت استفاده از هندسه در معماري برخاسته از فرهنگ اسلام چيست، گفت: علت استفاده از نقوش هندسي در معماري اسلامي اين است كه علم هندسه علم داشتن سلسله مراتب در معماري است. حركتي گام به گام است نه حركتي دفعي. سلسله مراتب و جداسازي فضاهاي مختلف به خاطر عرصه‌هاي موجود در اين معماري است. بحث نگارگري و استفاده از شمايل را به علت منع آن توسط شرع در معماري حوزه كشورهاي اسلامي نداريم ولي در شرق دور بحث تزئينات را داريم.
شايان كه مجري طرح "آماده‌سازي پرونده ثبت ميراث جهاني بافت تاريخي شهر يزد" است، تاكيد كرد: بحث فرم‌ها به واسطه تجربيات بشر به وجود آمده مثل فرم گنبد كه گوشه‌هاي سقف را از چهار گوشه به هشت گوشه و از هشت گوشه به شانزده گوشه افزايش داده‌اند كه در نهايت به صورت گنبد يا قوس درآمده است كه بعد تبديل به فرمي آرماني شد كه اسلام نيز آن را پذيرفت.
وي افزود: ديدگاهي وجود دارد كه با ديدگاه فرمال كه از نمادهاي خاصي استفاده مي‌كند، مبارزه مي‌كند ولي مردم عادي به واسطه نگاه كردن به آن نمادها به ياد معماري اسلامي مي‌افتند بنابراين اين يك چالش بزرگي است كه اخيراً به وجود آمده است. دوره‌اي بحث ساختارشكني به وجود ‌آمد كه بحث عدم استفاده از سمبول‌ها را مطرح كرد.
**مسجد امير در اميرآباد و مسجد الغدير در ميرداماد نمونه خوب مسجد ايراني اسلامي
اين معمار كه طراحي فاز يك و دو و نظارت معماري مجموعه مسكوني جوكار اهواز را برعهده داشته، افزود: مسجد امير در اميرآباد كه به واسطه حاكميت نگرش فرماليستي تخريب شد نمونه خوبي از مسجد ايراني اسلامي بود. مسجد الغدير در ميرداماد كه جهانگير مظلوم معمار آن بوده علي‌رغم نداشتن گنبد با نگرش خلاقانه فرم گنبد را تداعي مي‌كند.
شايان در پاسخ به خبرنگار ايكنا مبني بر اين‌كه چگونه مي‌شود معماري اسلامي را در شهرسازي امروز كاربردي كرد، توضيح داد: بعضي مواقع پيوند بين فرهنگ منطقه‌اي و اصول ديني به قدري درهم عجين است كه تفكيك آن دشوار است. قاعده‌اي در اسلام است به نام "لا ضرر و لا ضرار في الاسلام" كه قاعده‌اي انساني است كه در بسياري از فرهنگ‌ها آن را مي‌بينيم. معماري اسلامي زماني مي‌تواند در شهرسازي امروز هم كاربرد داشته باشد كه بر اساس قاعده‌هاي انساني بنا شود.
افجه‌اي مهمان خوشنويس ايكنا كه جوايز متعددي در زمينه خوشنويسي و نقاشيخط كسب كرده، نيز در ادامه نظر خود را راجع به نقش تكنولوژي در معماري چنين بيان داشت: در مقاطع مختلف تاريخي پديده‌هاي جديد به وجود مي‌آيد. در طول چند دهه گذشته مكاتب مختلفي ابداع شد از جمله مكتب كوبيسم، سورئاليسم و .... اين نوع رويكردها را نمي‌شود رد كرد. نمي‌توان به مسائل مطرح در دنيا بي‌توجه بود. در عين اين كه نبايد گذشته را خراب كرد ولي بايد طبق تكنولوژي روز، هنر را به‌روز كرد.
اين هنرمند كه برنده بي‌ينال اول و دوم نقاشي بوده، افزود: يك هنرمند در طول عمر هنري خود سبك‌هاي مختلفي را كار مي‌كند ولي اين سبك‌ها حكم نيستند. در عرصه معماري در سال‌هاي مختلف مساجد مختلفي طراحي شد. گنبد مسجد اعظم در قلهك را هشت ستون نگه مي‌دارد كه مزاحم ديد كساني است كه داخل مسجد هستند در حالي كه امروزه استاديوم‌هاي سرپوشيده‌ بدون ستون مي‌سازند. بناهايي از نوع مسجد اعظم قلهك مخالف تكنولوژي روز است.
**خط كوفي و كاربرد آن در معماري برخاسته از فرهنگ اسلام
نظر افجه‌اي را درباره خط كوفي و كاربرد آن در معماري جويا شديم كه در مقام توضيح گفت: خط كوفي وقتي به ايران مي‌رسد هويت ايراني به خود مي‌گيرد. كله‌هاي "م" به شكل كلاهخود و شكلي رزمي پيدا مي‌كند و بعد بزمي مي‌شود و آرامش پيدا مي‌كند و اين فرم در معماري نمود پيدا مي‌كند. رنگ‌هاي مورد استفاده در تذهيب‌ها و كاشي‌كاري‌ها نيز براساس آب و هواي آن اقليم، شكل مي‌گيرد. بر اين اساس، رنگ‌هاي آبي، لاجوردي و رنگ‌هاي سفال در معماري ايراني اسلامي نمود خاصي مي‌يابند.
توضيح اين داور نمايشگاه‌هاي مختلف و جشنواره‌هاي متعدد خوشنويسي پايان‌بخش قسمت نخست نشست چگونگي استفاده از اصول معماري اسلامي در شهرسازي امروز بود كه چنين بيان كرد: رنگ‌هاي مورد استفاده در معماري ما، رنگ‌هايي عرفاني است در حالي كه در طرز تفكر آسياي جنوب شرقي چنين نيست. در معابد چين از رنگ‌هاي تيز و تند استفاده مي‌شود، مثلاً استفاده از رنگ زرد گزنده در سرزمين آفتابي. كنتراس شديداً به چشم مي‌خورد و رنگ طلايي، بزرگي و خارج از اشل بودن قدرت‌نمايي طراحي را مي‌خواهد نشان دهد. اما در ايران تعادل در معماري وجود دارد كه خط را هم به دنبال خودش كشيده است.

با حضور وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي افتتاح شد
نمايشگاه آثار تجسمي قرآني استان چهارمحال و بختياري 

نمايشگاه آثار تجسمي قرآني ديروز، 23 خرداد ماه در استان جهارمحال و بختياري با حضور "محمدحسين صفارهرندي" وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي افتتاح شد.
نمايشگاه قرآني آثار تجسمي اين استان با حضور "صفارهرندي" وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، "محمدعلي خواجه‌پيري" مشاور قرآني وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي و "رضواني" مديركل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي استان چهارمحال و بختياري، جمعي از مسئولان، مديران، فعالان قرآني و هنرمندان اين استان افتتاح و مورد بازديد قرار گرفت.
اين نمايشگاه شامل 57 اثر از آثار هنري 32 نفر از هنرمندان استان در رشته‌هاي گرافيك، نقاشي و خوشنويسي است..
يادآوري مي‌شود، علاقه‌مندان مي‌توانند جهت بازديد از آثار هنري اين نمايشگاه به اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان چهارمحال و بختياري واقع در شهركرد مراجعه كنند.

تابستان امسال در شبكه سوم سيما در مجموعه مستند "شوك" صورت مي‌گيرد
نقد جريان شيطان‌پرستي

"محمد صادق زماني" مدير توليد مجموعه مستند "شوك" گفت: امكانات ما براي ساخت مستند "شوك" بسيار ناچيز بود و در اين مسير انتظار داشتيم برخي نهادها ياري‌گر ما باشند كه متاسفانه اين اتفاق نيفتاد.
"محمد صادق زماني" مدير توليد مجموعه مستند "شوك" در گفت و گو با فارس گفت:‌اين مجموعه مستندي تركيبي است كه به كارگرداني "فرشاد شكيبي" و تهيه‌كنندگي "حميد نوبهار" ساخته مي‌شود و در حال حاضر بيش از 80 درصد از مراحل تصويربرداري آن به پايان رسيده است.
وي افزود: اين مستند با اتكا به سوژه‌هاي حقيقي ساخته مي شود و در آن با افراد گروه‌هاي انحرافي جذب كننده جوانان مانند شيطان‌پرستي، رپ، متاليكا، سپوترا و ... مصاحبه شده است و تركيبي از مصاحبه با افراد اين گروه‌ها و كارشناسان خبره در حوزه‌هاي مرتبط است.
وي در ادامه گفت: نكته قابل توجه در ساخت اين مجموعه مستند، اين بود كه در برخي از موارد كه اعضاء اين گروه‌ها با كارشناسان ما به بحث مي‌پرداختند، به بسياري از اشتباهات خود پي‌‌بردند و مهم‌ترين عامل جذب به اين گروه‌هاي انحرافي را عدم شناخت ذكر كردند. ما نيز براي احترام به فهم مخاطب و بيننده تلاش بسياري كرده‌ايم تا بتوانيم از راه‌هاي گوناگون نظير ارتباط گيري ميداني با افراد اين گروه‌ها ارتباط برقرار كنيم و مستندي به بيننده خود ارائه كنيم كه كاملا واقعي و منطبق بر واقعيات باشد.
زماني با بيان اينكه اين برنامه در تابستان به روي آنتن خواهد رفت اظهار داشت: مستند "شوك" به تهيه كنندگي " حميد نوبهار" براي پخش از شبكه سوم سيما ساخته مي‌شود و در راه به ثمر رسيدن اين پروژه مديران شبكه سه سيما به ويژه گروه اجتماعي و معارف همكاري بسياري با ما داشته‌اند.
مدير توليد مستند "شوك" درباره هدف از ساخت اين مستند نيز گفت: ما مي‌خواهيم از طريق اين برنامه به جوانان‌مان كه قلب‌هاي پاكي دارند نشان بدهيم كه گروه‌هاي انحرافي در كمين هستند و بسياري از جوانان ما از وجود چنين گروه‌هايي بي‌خبرند و ندانسته از برخي از نشانه‌هاي اين افراد در پوشش، مدل مو و ظاهرشان استفاده مي‌كنند.
وي تصريح كرد: ضمن اينكه اولين هدف ما در ساخت مستند "شوك" مبارزه با گروه‌هاي انحرافي و ضد دين در جامعه است با توجه به اينكه ما در يك جامعه توحيدي و خدامدار زندگي مي‌كنيم بايد با جريانات مادي‌گرا و ضد دين از طريق شيوه‌هاي صحيح و تاثيرگذار مبارزه كنيم. همچنين با توجه به تاكيدات مقام معظم رهبري و بزرگان نظام مبني بر مبارزه با مصداق‌هاي تهاجم فرهنگي به اين نتيجه رسيديم كه براي دفاع از منش جوانان مسلمان و آگاهي بخشي به آنها نسبت به خطرات گروه‌هاي انحرافي با ساخت اين مستند به آنها هشدار دهيم.
وي افزود: متاسفانه گروه‌هاي انحرافي به سرعت در ايران در حال گسترش و رشد هستند و جوانان ما خواسته يا ناخواسته تحت تاثير اين گروه‌ها قرار گرفته‌اند. تعدادي از جوانان بصورت بنيادي و انديشه‌اي كاملا با اين گروه‌ها همراهي مي‌كنند و تعداد زيادي از جوانان و حتي نوجوانان ما به‌صورت غيرمستقيم از تيپ‌هاي ظاهري، مدل‌هاي مو و موسيقي‌هاي اين گروه‌هاي منحرف استفاده مي‌كنند. از آنجا كه علاج واقعه را قبل از وقوع بايد كرد، تصميم گرفتيم با ساخت اين مستند به مسئولان، جوانان و خانواده‌ها هشدار بدهيم كه خطر در كمين است و هيچ تضميني وجود ندارد كه آن‌دسته از جواناني كه به‌صورت غيرمستقيم تحت‌تاثير گروه‌هاي انحرافي هستند، به عضويت رسمي اين پاتوق‌هاي منحرف در نيايند.