ارزش آب در قرآن و روايات اسلامي

آب در قرآن
قرآن كريم، از هنگام نزول تا هم اكنون، سرچشمه پيدايش و سرمايه پرورش بزرگترين و پاكترين روحها، بلندترين همتها، استوارترين اراده‌ها، عميق‌ترين افكار، عاليترين معارف، نغزترين ادبيات و دل‌انگيزترين هنرها در عرصه‌هاي گسترده و حوزه‌هاي گوناگون حيات فكري و فرهنگي و علمي و اجتماعي و ادبي و هنري مسلمانان در همه اكناف عالم و در پهنه تاريخ پر افتخار فرهنگ و تمدن اسلامي بوده است.
قرآن كريم برخلاف روشها و انديشه‌هاي كلامي و فقهي و فلسفي، كه بيش از هزار سال است در جامعه اسلامي رايج و شايع شده‌اند، توجه و عنايت فوق‌العاده‌اي به طبيعت و عناصر طبيعت دارد (در اين ميان، آب از عمده‌ترين عناصر طبيعت به شمار مي‌آيد)، به طوري كه در ميان اديان الهي هيچكدام به اندازه دين مبين اسلام، به ويژه قرآن كريم، به موضوع "آب" نپرداخته‌اند؛ تنوع موضوعي، تفصيل مباحث آب و تاكيدات قرآن به ارزش و اهميت آب، بيانگر اين حقيقت است كه توجه قرآن به طبيعت و بالاخص آب همه سويه بوده است.
واژه "ماء" اصل عبري آن "مُي- ميم" و سرياني آن "ميا" است كه در عربي تغيير شكل داد و "ماء" شد. اين لغت در اصل به معني "هر مايع غير جامد" است چه آب مطلق باشد يا آبهاي مضاف، ولي وقتي به صورت "ماء" مطلق استفاده مي‌شود منسوب به آب خالص است.
واژه "ماء" در قرآن كريم 59 بار به صيغه مفرد و 4 بار با متصل شدن به ضمائر به كار رفته است. ماء به صيغه مفرد در موضوعات گوناگون كاربرد داشته است:
1)   ماء به معناي باران: در آيات سوره‌هاي بقره (آيات 23 و 164)، انعام (آيه 99)، اعراف (آيات 50 و 57)، انفال (آيه 11)، يونس (آيه 24)، رعد (آيه 17)، ابراهيم (آيه 32)، حجر (آيه 22)، نحل (آيات 10 و 65)، كهف (آيه 45)، طه (آيه 53)، حج (آيات 5 و 63)، مؤمنون (آيه 18)، فرقان (آيه 48)، نمل (آيه 60)، عنكبوت (آيه 63)، روم (آيه 24)، لقمان (آيه 10)، فاطر (آيه 27)، زمر (آيه 21)، فصلت (آيه 39)، زخرف (آيه 11)، ق (آيه 9)، قمر (آيه 11)، نبأ (آيه 14) و عبس (آيه 25).
2) ماء به معناي بستر و عرش خداوندي: سوره هود (آيه 7).
3) ماء به معناي آب وضو: سوره نساء (43) و سوره مائده (6).
4) ماء به معناي طوفان و سيل سهمگين:‌ سوره هود (آيات 43 و 44).
5) ماء به معناي مطلق آب: سوره رعد (آيه 4)
6) ماء به معناي منشأ خلقت و ماده اصلي موجودات زنده: سوره انبياء (آيه 30) و سوره نور (آيه 45). 
7) ماء به معناي نطفه در خلقت انسان: سوره‌هاي طارق (آيه 6)، مرسلات (آيه 20)، سجده (آيه 8) و فرقان (آيه 54).
8) ماء به معناي جوي و نهر آب: در توصيف جويها و نهارهاي آب بهشتي.       
9) ماء و سراب: در سوره نور (آيه 39) اعمال ناباوران به سرابي تشبيه شده است.
10) ماء در معناي چشمه‌سارها: سوره نازعات (آيات 30 و 31) و سوره قمر (آيه 12).
11) آب آشاميدني در جهنم: سوره ابراهيم (آيه 16) و سوره محمد (آيه 15).
12) ماء به معناي چاه آب: سوره‌هاي قصص (آيه 23)، قمر (آيات 27-28)، ملك (آيه 30) و كهف (آيه 41).
13) آب آشاميدني جاري در بهشت: سوره واقعه (آيات 27 تا 31).
همچنين بيش از صد آيه به طور متفرق درباره آب در طبيعت وجود دارد كه هر كدام به ويژگيها و نقش آب اشاراتي مستوفي دارند و گاه مسائل علمي آن را يادآوري كرده، حتي در برخي موارد نيز به چگونگي تصفيه آبها نيز اشاره مي‌كند كه بعد از گذشت 14 قرن از اين اطلاعات، شگفت‌آور است. 
آب در قرآن اهميتي عميق دارد. خداوند در آيات متعدد انسان را به تفكر در آب و شكرگزاري اين نعمت بزرگ يادآور شده است [1]. آب به عنوان بركت خداوندي است كه حيات مي‌بخشد، حيات را حفظ مي‌كند و بشر و زمين را پاكيزه مي‌گرداند. عرش خدا بر روي آب و بهشت به صورت باغهايي كه نهرهايي زير آنها جاري است تشريح مي‌شود. به نظر مي‌رسد كه در قرآن آب با ارزش‌ترين آفريده خداوند بعد از انسان مي‌باشد. خاصيت "حيات‌دهندگي" آب در آيات متعدد قرآن اشاره شده است (مثلاً آيات 48 و 49 سوره فرقان: و خداوند آب را از ابرها پايين فرستاده و به وسيله آن زمين را پس از مردنش حيات داده است). آب نه تنها حيات مي‌بخشد بلكه هر حياتي اصلش از آب است (ما هر موجود زنده‌اي را از آب آفريديم)[2]
در قرآن كريم: آب، رزق الهي است و بايد از آن بجا استفاده شود؛ پديدآورنده و نازل‌كنندة آب آشاميدني خداست؛ اوست كه با آب انسانها و حيوانات را سيراب مي‌كند؛ خداوند بر انسانها به سبب نازل كردن آب آشاميدني منّت گذارده؛ وجود چشمه‌سارها را بر روي زمين از آيات الهي معرفي كرده؛ چشمه‌هاي بهشتي را يكي از بهره‌هاي متقين در بهشت توصيف كرده؛ جهنميان را از آب آشاميدني محروم توصيف كرده، به طوري كه از بهشتيان درخواست آب آشاميدني مي‌كنند.
قرآن مي‌فرمايد خداوند انتقال دهندة آب به سرزمينهاي خشك است. ايمان و تقوا و استغفار و توبه و پايداري در راه عقيده را از عوامل فراواني و بركت آب معرفي كرده است[3]. همچنين قرآن كريم در آيات متعدد آسمان و ابرهايي كه به وسيلة باد متراكم مي‌شود و چاه و دريا و زمين و كوه‌ها را از منابع توليد و تأمين آب مي‌داند.
آب براي مسلمانان اهميت ويژه‌اي براي استفاده در طهارت، وضو، غسل و غيره دارد. امام صادق (ع) آب و طهارت را كليد قرب و مناجات با خدا معرفي نموده‌اند: "چون اراده طهارت و وضو نمودي چنان به سوي آب روان شو كه گويي به سوي رحمت خداي تعالي مي‌روي كه خداوند تعالي آب و طهارت را كليد قرب و مناجات خويش و نشاني براي راهنمايي مردم به سوي خوان خويش مقرر فرموده است و چنان كه رحمت خداوند گناهان بندگان را پاك مي‌كند نجاست‌هاي ظاهر را جز با آب نمي‌توان پاك كرد. پس چنان كه هر نعمت دنيوي را با آب، حيات بخشيد به رحمت و فضل خويش حيات قلب باطني و عبادات را نيز به وسيله آب (كه همانا طهارت است) زندگي و كمال بخشيد. در صفا، پاكي، شفافيت، فراواني آن و امتزاج لطيف‌اش با هر چيز بيانديش و آن را در تطهير اعضاي بدنت كه خدا به تطهيرشان امر فرموده به كار گير و واجبات و سنن تطهير را بجاي آور كه در هر يك از آنها فوايد بسياري نهفته است پس چون آب را گرامي داشته و آن را به كار گيري، به زودي چشمه‌هاي فوايد بسياري برايت جوشيده خواهد شد".[4]

**************************************************************
[1]-آيا به آبي كه مي‌نوشيد انديشيده‌ايد؟ آيا شما آن را از ابر نازل كرده‌ايد يا ما آن را نازل مي‌كنيم؟ هر گاه بخواهيم اين آب گوارا را تلخ و شور قرار مي‌دهيم پس چرا شكر نمي‌كنيد؟" (آيات 68 تا 70 سوره واقعه). "بگو: به من خبر دهيد اگر آبهاي (سرزمين) شما در زمين فرو رود چه كسي مي‌تواند آب جاري و گوارا در دسترس شما قرار دهد؟" (آيه 30 سوره ملك)
 [2]- انبياء آيه 30
 [3]- اگر مردم پاك و پرهيزگار شوند رحمت الهي بيشتر نازل مي‌شود و گاهي بر اثر گناهان فراوان بارش كم مي‌شود، در آيه 96 سوره اعراف مي‌خوانيم: "اگر مردم ساكن در آبادي‌ها ايمان آورند و تقوا پيشه كنند بركات آسمان و زمين را بر آنان مي‌گشاييم". در اين كه مقصود از بركات آسمان و زمين چيست در ميان مفسران اختلاف نظر است، برخي آن را به نزول باران و روييدن گياهان تفسير كرده‌اند و برخي به اجابت دعاها و حل مشكلات زندگي و اين احتمال نيز وجود دارد كه مقصود از بركات آسماني، بركات معنوي و منظور از بركات زميني، بركات مادي باشد. ولي با توجه به آيات قبل از اين آيه كه سخن از مجازات مجرمان به وسيله سيلاب از آسمان يا طغيان چشمه‌ها و يا صاعقه‌ها و زلزله‌هاست به نظر مي‌رسد تفسير اول مناسب‌تر باشد و اشاره به اين حقيقت است كه اگر انسان تقوا پيشه كند و با ايمان باشد به جاي عذاب، از آسمان و زمين بر او بركت خواهد باريد و اين انسان است كه بركات را به بلاها تبديل مي‌كند. آيه 16 سوره جن، نيز استقامت در راه حق را سبب نزول آب بيان مي‌نمايد: "اگر بر طريقه راست پايداري كنند از آبي فراوان سيرابشان كنيم". علامه طباطبايي نوشته است: مقصود از "طريقه" در آيه 16 سوره جن، راه اسلام است كه پايداري بر آن موجب وسعت در روزي مادي مردم مي‌شود و اين آيه به معني آيه 96 سوره اعراف مي‌باشد. ايشان در تفسير آيه 96 اعراف نيز آورده‌اند كه: مقصود از بركات آسماني، باران و برف و سرما و گرما در وقت خود و مقدار سودمند از آنهاست و مقصود از بركات زميني گياه، ميوه و ... است.
حضرت علي (ع) مي‌فرمايند: "بارش هيچ سالي كمتر از سال ديگر نيست ولي خدا هر جا بخواهد آن را فرود آورد و سنت الهي چنين است كه هرگاه گروهي معصيت‌كار شوند، آن مقدار باراني كه براي آنان در نظر گرفته بود به جاي ديگر مي‌برد" (بحارالانوار ج 73 ص 329) . امام سجاد (ع) نيز مي‌فرمايد: "گناهاني كه مانع بارش رحمت آسماني است عبارتند از: ستم قاضيان در داوري، شهادت ناحق، كتمان شهادت" (ميزان‌الحكمه ج 3 ص 469)
 [4] - مصباح‌الشريعه و مفتاح الحقيقه باب دهم

تجاوز از حد اعتدال از نگاه قرآن

حقوق ديگران
تجاوز به حقوق ديگران در دو بخش حقوق عمومي و خصوصي، از مصاديق روشن اسراف اقتصادي است:
1-حقوق عمومي: خداوند در آيات 26 و 27 اسراء، به اعطاي بخشي از اموال عمومي به نزديکان پيامبرص، بيچارگان و در راه ماندگان دستور داده است ؛ سپس از تبذير نهي کرده و مبذران را برادران شياطين خوانده و ناسپاسي شيطان را يادآور شده است.
مفسران در اين آيه، مصاديق متعددي براي تبذير بيان کرده اند: توزيع اموال در راه باطل، معصيت، و فساد، صرف دارايي از روي ريا و فخرفروشي، به شکل غير عادلانه، خارج از چارچوب و برنامه معين، بدون در نظر گرفتن مصالح و منافع و به طور کلي هر نحوه اي از توزيع که با دستورهاي خداوند مخالف بوده و به از بين رفتن دارايي منجر شود.
حرمت تبذير، به اموال عمومي اختصاص نداشته، آيه پيش گفته قابليت تعميم به هر مورد مشابه ديگر را دارد؛ بنابراين، هر کس دارايي خود يا ديگران را در مسيري نادرست و به شکلي ناشايست، توزيع يا مصرف کند، مبذر است.
برخي از فقيهان اهل سنت به استناد آيه پيش گفته، به لزوم حج مبذر (منع او از مصرف اموالش بر وجه تبذير) قائل شده اند؛ اما ابوحنيفه به اين دليل که از مبذر تکليف ساقط نيست، حج وي را جايز نمي شمرد.
در هر حال، خداوند در اين آيه، مبذر را پيرو شياطين و همکار آنها در افساد بر زمين و همراه شياطين در آتش جهنم دانسته، علت آن را کفران نعمت و ناسپاسي پروردگار مي شمرد.