تفاسير قرآني
قسمت هجدهم

****الميزان فى تفسير القرآن
نويسنده اين تفسير، مرحوم علاّمه سيد محمدحسين طباطبائى (ره ) است . تفسير الميزان در بيست جلد و بـه زبـان عـربـى تـاءليـف و بـه زبـانـهـاى فـارسـى ، انـگليسى و اردو ترجمه شده است .  سبك تفسير، قرآن به قرآن ، تحليلى ، جامع ، عقلى و كلامى است .
شـيـوه تـفسير نگارى علاّمه (ره ): روشى كه علاّمه در الميزان به كار برده ، تفسير قرآن به قرآن است ؛ و اين همان چيزى است كه تفسير الميزان را از ديگر تفاسير، ممتاز ساخته مصداقهاى آيات باشد. به وسيله خواصى كه خود آيات به دست مى دهند، آنها را مشخص مى سازد.
عـلامـه ، عـلت ايـن جـهـت گـيـرى خود را در تفسير قرآن به قرآن ، چنين ترسيم مى كند كه اگر قرآن ((تِبْيانا لِكُلِّ شَىْءٍ))  يعنى بيان كننده و روشنگر همه چيز است ، چگونه مـمـكـن اسـت در تـبـيـيـن خـود نـاقص بوده و به ديگرى نياز داشته باشد؟ اگر در حريم خودش ‍ نـقـصـى داشـتـه بـاشـد، نـمـى تـوانـد مـبـيّن و روشنگر معارف ديگر باشد. علامه اين روش را برگرفته از شيوه پيامبر(ص ) واهل بيت او(كه آنان نيز مقام معلّمى و تفسير قرآن را دارا هستند) مى داند. 
المـيـزان ، بـهـتـريـن تـفـسـيـر: پس از انتشار مجلدات الميزان ، دانشمندان زيادى سخن به مدح آن گـشـوده و بـرخـى آن را بى نظير و در نوع خود بى رقيب دانسته اند. به عنوان نمونه به دو مورد اشاره ميشود:
شهيد مطهرى (ره ) دراين باره چنين مى گويد:
((مـن مـى توانم ادعاكنم كه اين تفسير... بهترين تفسيرى است كه در ميان شيعه و سنى از صدر اسلام تا امروز نوشته شده است .)) 
ايشان در جاى ديگر مى گويد:
((تـفـسـيـر المـيـزان عـلامـه طـبـاطـبـائى را مـردم مـا 60 و يـا 100 سال ديگر مى فهمند كه چيست ؟)) 
از مفسّر و محقق انديشمند، شيخ محمدجواد مغنيه نقل شده كه :
((از وقـتـى المـيـزان بـه دسـت مـن رسـيـده اسـت ، كـتـابـخـانـه مـن تعطيل شده و پيوسته روى ميز مطالعه من الميزان است .)) 
روش تـدويـن : ايـشـان در ابـتـداى تـفـسـيـرشان ، مقدمه اى ذكر كرده اند. در اين مقدمه به معناى تـفـسـيـر و سـيـر تـاريـخـى آن از عـصـر نزول قرآن تاكنون اشاره نموده و نقايص كار مفسّران گـذشـتـه را بـه گـونـه اى كـلى بـيـان كرده اند. در پايان اين مقدمه ، سبك تفسير خود را كه تفسير قرآن به قرآن مى باشد مطرح نموده و به توضيح آن پرداخته اند.
روش عـلامـه طـبـاطـبائى (ره ) در تفسير آيات بدين گونه بوده كه در شروع تفسير سوره ها، ابـتـدا مـكـّى و مـدنـى بودن سوره و شماره آيات آن را تعيين كرده ، آنگاه فرازى از آيات را كه ارتـبـاط تـنـگـاتـنـگـى بـا يـكـديـگـر دارنـد، مـطـرح مـى كـنـد. ذيـل آيـات ، تـحـت عـنـوان ((بـيان )) به تبيين و تفسير و محتواى آيات مى پردازد، پس از آن با عـنـوان ((بـحـث روايـى )) احـاديـث و روايـاتـى كـه در ذيل آيات آمده نقل كرده ، به نقد و بررسى مى پردازد و آنجا كه نظرى دارد، راءى خود را اظهار مى كند.
بـيـن عـنـوانـهـاى ((بـيان )) و ((بحث روايى )) مباحث موضوعى متناسب با آيات كه بطور جامع ، مـطـرح شـده فـراوان بـه چشم مى خورد. جامعيت مطالب ، با شيوه اختصار از ويژگيهاى نوشته مرحوم علامه ميباشد كه در سراسر الميزان نمايان است .
جامع بودن الميزان : آنچه تفسير الميزان را از ديگر تفاسير ممتاز نموده ، يكى روش ‍ تفسيرى ايـن كـتاب است كه همان روش تفسير قرآن به قرآن ميباشد. روشى كه هر چند برخى از مفسران گذشته نيز مدنظرشان بوده و مى خواسته اند در تفاسير خود از آن بهره برند، امّا كمتر موفق بـه اين كار و آن هم در اين سطح شده اند.مطلب ديگر استحكام و اتقان مباحث و استدلالهاى مطرح شـده در المـيـزان است . از آنجا كه مؤ لف عاليقدر آن ، علاوه بر علوم رايج مربوط به تفسير، در مـبـاحـث عـقـلى نـيـز اسـتـاد فـن بـوده اسـت ، در تـنـظـيـم مـنـطـقـى مـبـاحـث و استدلال در مباحث كلامى و غير آن بناى محكمى را بنيان نهاده است .
امـّا آنـچـه عـلاوه بـر مـوارد فـوق ، سـبـب جـامـعـيـت المـيزان گرديده ، وجود مباحثى است كه علامه طـبـاطـبـائى (ره ) پـس از بـيـان آيـات در طى فصول مختلف و عناوينى چون بحثهاى تاريخى ، اجتماعى ، اخلاقى ، فلسفى ، علمى و روايى آورده است . اين مباحث گاهى به اختصار و گاهى با تفصيل كامل در طى چند فصل آمده اند.
براى نمونه به عناوين چند بحث اشاره ميشود.
جنبه هاى مختلف آن در طى 28 صفحه پرداخته اند.  و يا در زمينه تحريف قرآن و پـاسـخـگـويـى بـه شـبـهـات تـحـريـف ، بـحـثـى را در 7 فصل مطرح نموده كه از جامعترين مباحث الميزان است . 
در مـباحث كلامى نيز، مطالب به شكل منقّح و زيبا و بطور مشروح مورد بحث قرار گرفته است . در ايـن مـورد بـه ايـن نـمـونـه ها مى توان اشاره كرد: بحثى پيرامون شفاعت در 32 صفحه به هـمـراه سـه بـحـث روايـى ، فـلسفى و اجتماعى در همين زمينه .  بحثى در مورد حبط اعمال و مسائل مربوط به آن با عنوان بحث علمى در 54 صفحه . 
در مـبـاحث اخلاقى نيز، اين تفسير به گونه اى زيربنائى وارد شده و مباحث گسترده اى را پى ريـزى كـرده است . مثلا در بحثى پيرامون معرفت نفس ، پس از بيان آيات ، در بحثهاى روايى و عـلمـى مـطـالبـى را در 32 صـفـحـه آورده اسـت  و يـا در بـحـثـى ذيـل آيـات مـربوط به پيامبران گذشته به اخلاق آنان اشاره كرده و به سنت ها و روش و آداب پيامبر اكرم (ص ) در يك بحث روايى مفصّل پرداخته است . 
مـبـاحـث اجتماعى نيز در اين تفسير، جايگاه ويژه اى دارد. ايشان در موردى در حدود 40 صفحه به بـحـث پـيـرامـون روابـط اجـتـمـاعـى در اسـلام نـشـسـتـه  و بـحـث مفصّل ديگرى در مورد شخصيّت زن در اسلام آورده است . 
نمونه ديگر در همين زمينه ، بحثى قرآنى و روايى در زمينه كليات حوادث آخرالزمان است كه در جلد پنجم تفسير به آن پرداخته شده است . 
از جـنـبـه هـاى مـخـتـلف خـصـوصـا تـاريـخـى ، اجـتـمـاعـى در پـرتـو آيـات و روايـات مـورد تحليل قرار داده اند. 
اينها نمونه هاى اندكى از مباحث بسيار ارزنده تفسير الميزان است .
زندگانى علامه (ره ): او در سال 1281 هجرى شمسى در تبريز، در يك خانواده علمى چشم به دنيا گشود. در پنج سالگى مادر و در نه سالگى پدر خويش را از دست داد و سالهاى 1290 ـ 1296 را بـا تـحـصـيـلات ابـتـدايـى گـذرانـد. پـس از آن تـا سـال 1304 مـشـغـول دروس حـوزوى شـده ، سـطـح را بـه پـايان رساند، آنگاه راهى حوزه نجف اشـرف شـد و از مـحضر اساتيد گرانقدرى مانند مرحوم نايينى ، سيد ابوالحسن اصفهانى ، آقا سـيـد عـلى قـاضـى طـبـاطـبـائى و سـيـد حـسـيـن بـادكـوبـه اى اسـتـفـاده كـرد. در سـال 1314 بـر اثـر وضـع بـد مـعـيـشـتى ، ناگزير از مراجعت به تبريز شد و سرانجام در سال 1325 عازم قم گرديد. 
از مـرحـوم عـلامـه ، حـدود 31 عـنـوان رسـاله و كـتـاب در عـلوم مختلف اسلامى به رشته تحرير درآمد  و شاگردان برجسته اى را در علوم و معارف قرآنى تربيت نمود كه هركدام منشاء تربيت دانشجويان اسلامى و تاءليف كتب ارزشمند گرديده اند.
وى سرانجام ، روز يكشنبه ، 24 آبان ماه سال 1360 شمسى به لقاى پروردگار پيوست .
ادامه دارد....