از جمله مباحثي كه از ديرباز تا كنون انديشه قرآن پژوهان و زبان شناسان عالم را به خود واداشته است مساله وجود يا عدم وجود واژگان قرآني برگرفته از زبان فارسي است.پاره اي انگيزه ها و زمينه هاي اعتقادي موجب گرديده كه عده اي از محققان و صاحبنظران در عرصه علوم قرآني، خصوصا قدما، پا را از گليم تعصب دراز كرده و در اين وادي، موضعي جزمانه اخذ نموده و گفته اند در قرآن حتي يك كلمه غير عربي نمي توان يافت و بدينسان مساله اي را كه امروزه كاملا علمي مي نمايد به چوب غير قابل تحقيق بودن مي رانند. البته اين سخن بدين معنا نيست كه بتوان نتيجه هر تحقيق آزادانديشانه اي را به سادگي بر قرآن تحميل نمود كه اين خود خالي از رخنه نيست بلكه منظور، فراهم ساختن فضاي مناسبي براي تحقيق و پژوهش در حوزه مسائل گره خورده با اين كتاب مقدس آسماني باعنايت به حريم ملكوتي وحي و پاسداشت ساحت قدسي قرآن است. ديگر اينكه شرط گام نهادن در اين جاده باريك و سخت لغزنده، فرونگذاشتن جانب احتياط علمي و پرهيز از اظهار نظرهاي شتابزده و زود هنگام است.
تنور: [ 2 بار در قرآن به كار رفته است، از جمله: هود، 40 ].
جواليقى آن را فارسى معرب مى داند ( المعرب، ص 84 ) سيوطى هم مى نويسد كه جواليقى و ثعالبى [ در فقه اللغة، ص 316 ] برآنند كه فارسى معرب است ( اتقان، 2/131؛ المهذب، ص 50 ). ادى شير چنين مدخلى در كتابش ندارد. آرتـور جـفـرى از قول مزهر سيوطى و معرب جواليقى برمى آورد كه اصمعى و ابن دريد هم آن را فارسى معرب مى دانسته اند.
 با تقديم اين مقدمه، اينك موضوع سخن و اصل مدعا اين است كه عـده اى از مـحـقـقـان اعـم از قرآن شناسان و لغوياني چون طبرى، امام شافعى، ابوعبيده معمر بن مـثـنـى، قـاضـى ابـوبكر باقلانى و ابن فارس، در مقام انكار وجود واژگان غير عربي در قرآن برآمده اند(1).استناد ايشان به آياتي است كه در آنها، بحث از نزول قرآن به زبان عربي مبين است. ( يوسف، 2؛ نحل، 103، شعراء، 195، فصلت، 44 ). "امـا مجوزان و قائلان به وجود لغات غير عربى در قرآن برآنند كه بودن چند فقره لغت غير عربى، قرآن را از صفت عربى نمى اندازد. چنانكه قصيده و غزل فارسى هم با آنكه لغات عربى بسيارى دارد، ولى اين واژگان عربى اش، آن را غير فارسى يا عربى نمى گرداند. و امروزه زبانشناسان همه پيرو اين نظريه اند و برآنند كه هيچ زبانى از زبانهاى زنده و حتى مهجور جهان نيست كه در آن كم يا بيش لغات دخيل از زبان ديگر وجود نداشته باشد. سيوطى در المهذب 140 واژه قرآنى را معرب - يعنى غير عربى الاصل كه سپس عربى شده است - شمرده است."(2)
بررسي ادله موافقان و مخالفان اين نظريه را بايد به وقتي ديگر و مجالي فراختر واگذارد. ما در اينجا تنها به ذكرنمونه هايي از اين طرح مقدماتي و پيشنهادي كه توسط قرآن پژوه فرهيخته بهاء الدين خرمشاهي فراهم آمده است بسنده مي كنيم باشد كه مقبول نظر علاقمندان افتد. ( جهت سهولت، كلمات به ترتيب الفبايى آورده شده است.)
1 ) اباريق 
[ واقـعـه / 18 ] سـيوطى در المتوكلى ( ص 7 )، و المهذب ( ص 33 )، و اتقان ( 2/129 )، و آرتور جـفـرى ( واژه هـاى دخيل در قرآن مجيد، ترجمه فارسى، صص 101 ـ 102 ) و ادى شير در الالفاظ الـفـارسية المعربة ( ص 6 ) آن را فارسى مى دانند و دو منبع اخير تصريح دارند كه معرب آبريز است. ويدن گرن آن را معرب آبريغ مى داند. ( واژه هاى دخيل ص 34 ).
2 ) ابد
[ 28 بار در قرآن به كار رفته است، به صورت ابدا، از جمله: بقره، 95؛ نساء ،57 ].
شرط گام نهادن در اين جاده باريك و سخت لغزنده، فرونگذاشتن جانب احتياط علمي و پرهيز از اظهار نظرهاي شتابزده و زود هنگام است
منابع اساس كار ما درباره اين كلمه خاموشند. فـقـط ادى شير به اشتباه آباد را كه جمع اين كلمه است، از آباد فارسى به معناى معمور و آبادان مى گيرد. ( الالفاظ الفارسية المعربة، ص 6 ). راغب نيز در مفردات آن را كلمه اى مولد ( غير عربى اصيل، به نوعى معرب ) مى داند. احتمال دارد كه ابد،‌ متخذ از پت [ پد ] فارسى ميانه مانوى باشد به معناى زوال، پايان، تمام شدن و نظاير آن ( ـ فرهنگ پهلوى مكنزى )، كه بر سر آن حرف نفى ا درآمده است. در هر حال اين مساله شايان تحقيق و بررسى بيشترى است.
3 ) الاريكة
[ كه فقط جمع آن به صورت الارائك، 5 بار در قرآن به كار رفته است: از جمله در كهف، 31 ].
ادى شير ( در الالفاظ الفارسية المعربة، ص 9 ) آن را معرب اورنگ فارسى مى داند. كه خود تلفظى از آورند است. جفرى مى نويسد كه به نظر نمى آيد كه اين سخن درست باشد. اما قائل به اصليت ايرانى آن است.
4 ) استبرق
[ چهار بار در قرآن به كار رفته است، از جمله در كهف , 31 ].
جواليقى ( در المعرب، ص 15 )، سيوطى در المتوكلى ( ص 7 )، و اتقان ( 2/130 )، و المهذب ( ص 39 ). هـمچنين ادى شير ( در الالفاظ الفارسية المعربة، ص 10 ) همه آن را فارسى معرب و به معناى الديباح الغليظ دانسته اند. ادى شير آن را معرب استبر [ ستبر ] مى داند. آرتـور جفرى در واژه هاى دخيل ( ص 116 ـ 118 ) اين نظر را تاييد و آن را صورت استبرك پهلوى مى داند. ( نيز ـ تعليقه ويدن گرن درباره اين كلمه در آغاز كتاب واژه هاى دخيل، ص 35 ).
5 ) اسوة
[ 3 بار در قرآن به كار رفته است؛ از جمله در احزاب، 21 ].
از ميان همه منابع، فقط ادى شير آن را ماخوذ از آساى فارسى مى داند. در اعتبار اين قول، جاى ترديد هست.
6 ) برزخ 
[ 3 بار در قرآن به كار رفته است، از جمله در المؤمنون , 100 ] ادى شير آن را معرب پرزك فارسى مى داند , و آرتور جفرى نظر او را رد مى كند. و خـود معتقد است كه برزخ ( يعنى مانع و حائل يا فاصله ميان دو چيز ) صورتى از فرسخ است كه همان پرسنگ يا فرسنگ فارسى است ( واژه هاى دخيل، ص 139 ). اما ويدن گرن در تعليقه اى كه بر اين كلمه نوشته است راى و نظر جفرى را به دلايل زبانشناختى رد كـرده است و اين واژه را مركب از برز + اخو كه جزء اولش به معناى بلند و رفيع و جزء دومش از ريشه آهو به معناى هستى است. لذا برزخ مجموعا به معناى هستى برتر است در مقابل دوزخ كه به معناى هستى بد مى باشد، و بهشت به معناى هستى برين ( واژه هاى دخيل، ص 36 ).
7 ) برهان 
[ 8 بار در قرآن به كار رفده است، از جمله در نساء، 174 ].
ادى شير برهان را كه به معناى حجت و دليل است، معرب كلمه پروهان فارسى ( روشن و آشكار و معروف ) مى داند. ( الالفاظ الفارسية المعربة، ص 21 ). اما آرتور جفرى مى نويسد اين امر تا حدى بعيد مى نمايد. ( واژه هاى دخيل، ص 140 ) و به پيروى از نولد كه آن را متخذ از اصل حبشى برهان مى داند ( به معناى روشن و روشنايى ). دكـتر فريدون بدره اى در تعليقه اى كه بر اين كلمه نوشته شده است، مى نويسد كه معلوم نيست قول نولدكه بر قول ادى شير ترجيح داشته باشد. ( واژه هاى دخيل، ص 37 ).
پاره اي انگيزه ها و زمينه هاي اعتقادي موجب گرديده كه عده اي از محققان و صاحبنظران در عرصه علوم قرآني، خصوصا قدما، پا را از گليم تعصب دراز كرده و در اين وادي، موضعي جزمانه اخذ نموده و گفته اند در قرآن حتي يك كلمه غير عربي نمي توان يافت و بدينسان مساله اي را كه امروزه كاملا علمي مي نمايد به چوب غير قابل تحقيق بودن مي رانند
8 ) تنور
[ 2 بار در قرآن به كار رفته است، از جمله: هود، 40 ].
جواليقى آن را فارسى معرب مى داند ( المعرب، ص 84 ) سيوطى هم مى نويسد كه جواليقى و ثعالبى [ در فقه اللغة، ص 316 ] برآنند كه فارسى معرب است ( اتقان، 2/131؛ المهذب، ص 50 ). ادى شير چنين مدخلى در كتابش ندارد. آرتـور جـفـرى از قول مزهر سيوطى و معرب جواليقى برمى آورد كه اصمعى و ابن دريد هم آن را فارسى معرب مى دانسته اند. و بـر آن اسـت كـه اين كلمه هم در زبانهاى سامى ( آرامى و اكدى و غيره ) سابقه دارد، و هم در زبانهاى ايرانى ( از جمله اوستايى ). (3)
پي نوشت ها:
1- سيوطي، جلال الدين، المهذب
2- خرمشاهي، بهاءالدين، قرآن پژوهي
3- همان

 قسمت اول

****تعريف اعجاز
اعجاز در لغت، يعني عاجز كردن و ناتوان ساختن و در اصطلاح، يعني انجام دادن كار يا ارائه كردن كلامي كه كسي نتواند نظير آن كار را انجام دهد يا همانند آن كلام را بيان كند. پس، به آيات و عجايبي كه پيغمبران براي اثبات نبوت خويش مي آورند، معجزه مي گويند. مانند: اژدها شدن عصاي حضرت موسي "عليه السلام" - زنده شدن اموات از دم عيسي "عليه السلام"  و نازل شدن قرآن بر قلب مبارك حضرت محمد صلي الله عليه و آله.
منتهي تفاوت اساسي معجزه ي پيامبر اسلام " صلي الله عليه و آله" با ديگر انبياء عظام، جاودانه ماندن و قابل طرح بودن آن در همه ي مكانها و زمانهاست، كه ان شاء الله در قسمتهاي بعد، اين مطلب توضيح داده مي شود.
***شرايط معجزه
هر معجزه بايد داراي شرائط و امتيازات زير باشد:
1. معجزه بايد از نظر عقل و علم، امر معقول و ممكني باشد.
2. بايد يك عمل خارق العاده باشد كه هيچ انساني، حتي نوابغ جهان، و همچنين مُرتاضان قادر به انجام آن، با اتكاي نيروي بشري نباشند.
3. آورنده معجزه بايد با كمال اطمينان خاطر از تمام انسانها و متفكران و نوابغ جهان دعوت براي " مقابله به مثل" بكند و همه را از انجام آن عاجز بداند.
4. معجزه بايد از نظر زمان، مكان، كيفيت، نوع و ساير شرايط محدود به هيچ حدّي نباشد؛ يعني در هرگونه شرائط و در هر وضع و كيفيت امكان پذيرباشد؛ زيرا از نيروي لايزال و نامحدود خداوند سرچشمه مي گيرد، و از همين جا يكي از فرقهاي اساسي ميان (معجزات) و ( ساير  خارق عادات)  كه از مرتاضان و امثال  آنها سر مي زند، روشن مي شود؛ زيرا هر مرتاضي عمل خارق العاده ي خود را در شرايط خاصي و به كيفيت معيني انجام مي دهد، چون از نيروي محدودِ بشري سرچشمه مي گيرد.
5. آورنده معجزه هرگز در برابر رقيب شكست نمي خورد.  
6. معجزه يك معلول بدون علت نيست، زيرا معلول بدون علّت، عقلاً محال است؛ بلكه معجزه به نوبه ي خود معلول علّتي است، منتها يك علت غير عادي و مافوق طبيعي كه تسلّط بر آن از قدرت انسانِ عادي بيرون است. 
7. معجزه حتماً داراي  هدف خاص تربيتي است و به عنوان سند زنده اي براي اثبات ارتباطِ آورنده ي معجزه، با جهان ماوراي طبيعت و مبداء هستي مي باشد.
****وجوهِ مختلفِ معجزه بودن قرآن
علماي  سده هاي پيشين، غالباً به اعجاز قرآن از جنبه ي  فصاحت و بلاغت  و اسلوب عالي  آن مي نگريستند و نيز برخي از آنان معتقد بودند كه : عجزِ عرب از آوردن سخناني نظير قرآن، بدان جهت است كه خدا اراده و تصميم بر معارضه را از آنان گرفته است.
در اينجا براي مشخص كردنِ اينكه چه چيزي از قرآن معجزه مي باشد، نظر علامه ي طباطبايي "رحمة الله عليه" را بيان مي نمائيم. ايشان مي فرمايند:
" قرآن كريم تنها از راه فصاحت و بلاغت، افراد را  دعوت به مبارزه نمي كند، بلكه از جهت معني نيز پيشنهاد معارضه مي نمايد."  1
آنگاه استاد علامه با استفاده از آيه ي شريفه ي [ افلا يتدبرون القران و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً] 2
( آيا در قرآن تدّبر و تأمل نمي كنند؟ در حاليكه اگر از جانب غير خدا بود، در آن [از جهت لفظ و معنا] اختلاف فراوان مي يافتند.)
به يك نكته ي ظريف كه هم بر اعجاز قرآن دلالت دارد و هم بر عدم تناقض و تضادّ و تحريفِ آياتِ آن در طول تاريخ، اشاره كرده و فرموده اند:
" قرآن كريم از راه ديگر نيز تحدّي3  مي كند، و آن اين است كه اين كتاب ، تدريجاً با شرايطي كاملاً مختلف و گوناگون از گرفتاري و آسودگي و جنگ و صلح و قدرت و ضعف و ... در مدت 23 سال نازل شده است،
اگر از جانب خدا نبود، و ساخته و پرداخته ي بشربود، تناقض و تضادّ بسياري در آن پديد مي آمد و ناگزير، آخر آن از اولش بهتر و مترقّي تر بود؛ چنانكه لازمه ي تكامل تدريجي بشر همين است؛ و حال آنكه آيات مكّي آن با آيات مدني، يكنواخت مي باشد؛ و آخرش از اولش متفاوت نيست. " 4
آيات تحدي به اشكال متفاوت آمده كه در آنها تحّدي به همه ي قرآن ، به 10 سوره و ... صورت پذيرفته مانند:  " كافران مي گويند محمد قرآن را از پيش خود آورده است، بگو اگر راست مي گوئيد، شما هم هر كس جز خدا را كه مي توانيد، به ياري طلبيد و ده سوره مانند قرآن بياوريد."  5
كه علامه طباطبايي مي فرمانيد: " آنچه در تحّدي ها از دشمن خواسته شده اين است كه كلامي همانند قرآن، با تمامي ويژگيهاي موجود در آن، بياورد؛ يعني كلامي كه صفات برجسته ي معنوي قرآن را به انضمام فصاحت و بلاغت  لفظي آن  دارا باشد." 6  و در ادامه  مي فرمايند:  " كسانيكه  آشنايي  به  زبان عربي دارند هرگز نمي توانند ترديد كنند كه لهجه ي قرآن،  لهجه ي  شيوا  و شيريني است كه درك انسان را از زيبايي  خود  مبهوت و زبان  را از وصف  آن الكن و زبون مي سازد. نه شعر است و نه نثر، بلكه اسلوبي است وَراي هر دو كه جذبه و كششي مافوق شعر و رواني مافوق نثر را دارد ... سازمان وسيع معارف اعتقادي و اخلاقي و قوانين فردي و اجتماعي اسلام كه اصول وكليات آن در قرآن است، تنظيم غير قابل خدشه، و تضاد و تناقض ناپذير آن، از عهده ي بشر بيرون است، خاصّه به دست كسي كه در شرايطي همانند شرايط زندگي پيغمبر اكرم "صلي الله عليه و آله" قرار گرفته باشد. " 7  
***وجه تمايز قرآن نسبت به ساير معجزات
به طور كلي اين كتاب 3 امتياز بر تمام معجزات پيامبران پيشين و حتي ساير معجزات خود پيامبر اسلام دارد:
1. قرآن مرز (زمان) و (مكان) را در هم شكسته.
كارهاي اعجاز آميزي كه از پيامبران پيشين نقل شده عموماً در دايره ي معيني از زمان و مكان قرار دارد، مثلاً اگر حضرت عيسي عليه السلام در گاهواره سخن مي گويد يا اينكه موسي عليه السلام از دريا مي گذرد اين امور خارق العاده در مدار معيني از زمان و در برابر عده ي خاصي صورت گرفته، بنابراين براي كساني كه شاهد و ناظر اين جريانات نبوده اند، جنبه ( حسي ) نداشته است.
اما قرآن اين دو اشكال [ دايره ي محدود زماني و مكاني] را نداشته، ما از قرآن همانطور استفاده مي كنيم كه ياران پيغمبر استفاده مي كردند؛ بلكه  گذشت زمان و  پيشرفت علم و دانش به ما امكاناتي داده كه بتوانيم استفاده ي بيشتري از آن نسبت به مردم اعصار گذشته بنمائيم.
همچنين فاصله هاي مكاني نمي توانند تأثيري در وضع اعجاز قرآن داشته باشند، كسانيكه در حجاز زندگي مي كردند به قرآن نزديكتر از كساني كه در ايران و روم زندگي مي كردند، نبودند.
2. يك معجزه روحاني
امور خارق العاده اي كه از پيامبران گذشته ديده شده، معمولاً جنبه ي جسماني داشته است. زنده كردن مرده -شفاي بيماران غير قابل علاج و ... و همه جنبه جسمي دارند. و در حقيقت چشم و گوش انسان را تسخير مي كنند.   ولي الفاظ قرآن كه از همين حروف و كلمات معمول تركيب يافته آنچنان معاني بزرگ در بر دارد كه  در اعماق دل و جان انسان نفوذ مي كند. اين معجزه اي است كه تنها با مغزها و انديشه ها و ارواح انسانها سر و كار دارد.
ادامه دارد..