هندسه‌ي هنر اسلامي

 محمد مددپور 
قسمت سوم و پاياني
***مميزات هنر اسلامى
"کريستين پرايس" در کتاب تاريخ هنر اسلامى درباره‌ي آغاز هنر اسلامى چنين مى‌نويسد: "داستان هنر اسلامى با چکاچاک شمشير و آواى سم ستوران در بيابان‌ها و بانگ بلند پيروزى الله‌اکبر آغاز مى‌شود". کلمات پايانى سخن کريستين پرايس در واقع بيان حقيقت و باطن هنر اسلامى (الله اکبر) است. جهادى که در آغاز کلمات آمده است؛ مقام نفى کننده‌ي تفکر اسلامى را نسبت به صورتِ نوعىِ شرک آميزي هنر ملل و نحل بيگانه، بيان مى‌کند.
اين دو ساحت ظاهرى و باطنى در همه‌ي صور هنرى عالم اسلامى کم و بيش متجلى شده و تا آنجايى غالب گشته که چون "روحى کلى" در هنر اسلامى به نمايش در مى‌آيد و به تعبير حافظ از يک "حقيقت مطلق" نقش‌هاى گوناگون در آيينه‌ي اوهام افتاده است و از جلوه‌ي چنين حقيقتى است که با وجود صور مختلف هنرى در هنر اسلامى و تأليفاتى که از هنرهاى ملل و نحل قديم در حکم ماده براى صورت، بهره گرفته شده، هنرهاى اسلامى به وضوح قابل تشخيص است.
خاورشناس فرانسوى "ژرژ مارسه" که از هنرشناسان و پژوهشگران هنر اسلامى است؛ در مقدمه‌ي کتابى که درباره‌ي اين مبحث نوشته است؛ خواننده را به آزمايشى آموزنده دعوت مى‌نمايد. وى مى‌گويد: "فرض کنيم شما در هنگام فراغت مجموعه‌هاى مختلفى از عکس‌هاى هنرهاى بسيار گوناگون را که در اختيار داريد بدون نظم و ترتيب خاص تماشا مى‌کنيد. در ميان اين عکس‌ها تنديس‌هاى يونانى و نقاشي‌هاى مقابر مصرى و تجيرهاى منقوش ژاپنى و نيم برجسته‌هاى هندى ديده مى‌شود.
ضمن اين بررسى و تماشا به تناوب به آثارى چون تصوير يک قطعه گچ‌برى متعلق به مسجد قرطبه و سپس صفحه‌اى از يک قرآن تزيين شده‌ي مصرى و آنگاه به يک ظرف مسين قلمزده کار ايران برخورد مى‌کنيد. در اين هنگام هرچند نا آشنا به عالم هنر باشيد با اين همه بلافاصله ميان اين سه اثر اخير "وجوه مشترکى" مى‌يابيد که آنها را به يکديگر پيوسته مى‌سازد و همين عبارت است از "روح هنر اسلامى" ".
مطالب فوق مؤيد اين حقيقت است که تعاليم و عقايد اسلامى بر کل شئون و صور هنرى رايج در تمدن اسلامى تأثير گذاشته است و صورتى وحدانى به اين هنر داده و حتى هنرهاى باطل نيز نمى‌توانسته‌اند خود را از اين حقيقت متجلى بر کنار دارند. بنابراين همه‌ي آثار هنرى در تمدن اسلامى به نحوى مهر اسلام خورده‌اند. همچنانکه اشتراک در دين باعث شده تا اختلافات و تعلقات نژادى و سنن باستانى اقوام مختلف در ذيل علايق و تعلقات دينى و معنوى قرار گيرد و همه صبغه دينى را بپذيرند؛ وجود زبان دينى مشترک نيز به اين امر قوت مى‌داده است.
غلبه‌ي وحدت دينى در هنر اسلامى تا آنجا پيش آمده که تباين هنر دينى و هنر غيردينى را برداشته است، و تباينى که بين هنر مقدس و غير مقدس در مسيحيت به وضوح مشاهده مى‌شود؛ در اينجا از بين رفته است. گرچه مساجد به جهاتى شکل و صورت معمارى خاصى پيدا کرده‌اند؛ ولى بسيارى از اصول معمارى و نيز تزئينات آنها درست مطابق قواعد و اصولى بوده که در مورد ابنيه‌ي غير دينى هم رعايت شده است.
از اين رو روحانيت هنر اسلامى نه در تزئين قرآن يا معمارى مساجد بلکه در تمام شئون حيات هنرى مسلمين تسرى پيدا کرده و هر يک بنا بر قرب و بعد به حق، صورت روحانى‌تر يا مادى‌ترى يافته‌اند.
از مميزات هنر اسلامى کاهش تعينات و تشخصاتى است که هنر مسيحى بر اساس آن تکوين يافته است. "ارنست کونل" هنرشناس غربى درباره اين مميزه چنين مى گويد: "تقوايى هراس آلود مانع گرديد که علاقه به واقعيات و گرايش به سوى کثرات بتواند موانع را از پيش پا بر دارد و اين موضوع باعث به کار بردن طرحهايى تزيينى گرديد که خود ملهم از واقعيت بود. مخالفت با گروندگان به سوى طبيعت آن چنان در طبع فرد فرد مسلمانان رسوخ کرده بود که حتى بدون تذکرات مؤکد پيامبر(ص) هم مى توانست پا بر جا بماند.
به اين علت فعاليت استادان هنر اسلامى فقط محدود به کارهاى معمارى و صنايع مستظرفه مى‌شود و به علت فقدان نقاشى و مجسمه سازى آن طور که در مراحل اوليه هنر اروپايى قرار گرفته بود مورد توجه نشد يعنى صنايع مستظرفه پيشاپيش از نقشى که در راه خدمت به عهده داشت بيرون کشيده شد و از نظرات ظرافت تکنيکى و فرم در جهت درخشانى پيش مى‌رفت.
به هر تقدير دورى از طبيعت محسوس و رفتن به جهانى وراى آن با صور تمثيلى از اشکال هندسى نباتى و اسليمى و خطايى و گره ها به وضوح به چشم مى‌آيد. وجود مرغان و حيوانات اساطيرى بر اين حالت ماوراء طبيعى در نقوش افزوده است. وجود چنين تزئيناتى با ديگر عناصر از نور و حجم و صورت، فضايى روحانى به هنر اسلامى مى‌بخشد. اين مميزه در حقيقت گاهى از صور خيالى قصص اسلامى به نقوش تسرى پيدا مى‌کند.
اين صور که وصف عالم و آدم و مبدأ عالم و آدم مى‌کنند در قلمرو هنر اسلامى در آغاز در شعر و حکايات جلوه گر شده است، و حتى مشرکين قرآن را در زمره اشعار و پيامبر را شاعرى از شاعران انگاشتند. بدينسان روح هنر اسلامى سير از ظاهر به باطن اشياء و امور است. هنرمندان اسلامى در نقش و نگارى که در صورتهاى خيالى خويش ازعالم کثرت مى‌بينند، هر کدام جلوه حسن و جمال و جلال الهى را مى‌نمايند. بدين معنى هنرمند همه موجودات را چون مظهرى از اسماء الله مى‌بيند و بر اين اساس اثر هنرى او به مثابه محاکات و ابداع اسماء الله است.
جهان در تفکر اسلامى جلوه و مشکات انوار الهى است و حاصل فيض مقدس نقاش ازلى، و هر ذره اى و هر موجودى از موجودات جهان و هر نقش و نگارى مظهر اسمى از اسماء الهيه است و در ميان موجودات، انسان مظهر جميع اسماء و صفات و گزيده عالم است. هنرمند در پرتو چنين تفکرى، در مقام انسانى است که به صورت و ديدار و حقيقت اشياء در وراى عوارض و ظواهر مى‌پردازد.
او صنعتگرى است که هم عابد است و هم زائر، او چون هنرمند طاغوتى با خيالاتى که مظهر قهر و سخط الهى است، سر و کار ندارد. وجودى که با اثر اين هنرمند ابداع مى‌شود نه آن وجود طاغوتى هنر اساطيرى و خدايان ميتولوژى است و نه حتى خداى قهر و سخط يهوديان يعنى "يهوه"، بلکه وجود مطلق و متعالى حق عز شانه و اسماء الله الحسنى است که با اين هنر به ظهور مى‌رسد. ازاينجا صورت خيالى هنر اسلامى متکفل محاکات و ابداع نور جمال ازلى حق تعالى است، نورى که جهان در آن آشکار مى شود و حسن و جمال او را چون آيينه جلوه مى‌دهد. در حقيقت بود اين جهانى، رجوع به اين حسن و جمال علوى دارد و عالم فانى در حدذات خويش، نمودى و خيالى بيش نيست در نظر هنرمند مسلمان به قول غزالى "عالم علوى حسن و جمال است و اصل حسن و جمال تناسب و هر چه متناسب است، نمودگارى است از جمال آن عالم، چه هر جمال و حسن و تناسب که در اين عالم محسوس است، همه ثمرات جمال و حسن آن عالم است. پس آواز خوش موزون و صورت زيباى متناسب هم شباهتى دارد از عجايب آن عالم." پس او مجاز را واسطه حقيقت مى‌بيند و فانى را مظهر باقى، به عبارتى، او هرگز به جهان فانى التفات ندارد، بلکه رخ اوست که اين جهان را برايش خوش مى‌آرايد.

مسابقه عکاسي " معنويت در معماري" در حوزه هنري

دفتر آرمانشهر حوزه هنري با همکاري خانه عکاسان ايران، مسابقه عکاسي معماري را با موضوع " معنويت در معماري " برگزار مي کند. دفتر آرمانشهر حوزه هنري اين مسابقه را با هدف "شناسايي و جذب استعدادهاي توانمند در حوزه معماري" و "معرفي ارزش هاي معنوي موجود در فضاهاي معماري"، "شناخت و علل ايجاد محيطي معنوي در کالبد فضا"، "کنکاش در آثار به جا مانده از معماري معنوي"، "بررسي تاثير فضاي معنوي معماري بر انسان"، "توسعه کمي و کيفي گرايش عکاسي معماري" و نيز "مستند سازي ميراث بصري" و همچنين "تجليل از آفرينندگان اين نوع" با همکاري سازمان هاي زيبا سازي و فرهنگي هنري شهرداري تهران برگزار مي کند.
در فراخوان اين مسابقه حداکثر مهلت براي ارسال آثار 30 آبان ماه و زمان ارزيابي آثار نيز هفتم آذرماه اعلام شده است.
آثار اين مسابقه توسط هياتي متشکل از افشين بختيار، امير محمد خاني و سعيد محمودي ازناوه ارزيابي و از نفرات برگزيده اول تا سوم با اهداء به ترتيب 2 ، 4 و 6 سکه تمام بهار آزادي و همچنين از دو عکاس برتر به انتخاب مخاطبان تقدير مي شوند.
بر اساس اعلام دفتر آرمانشهر حوزه هنري منتخبي از آثار ارسالي در نمايشگاهي از 10تا 21 آذر، در معرض ديد عموم قرارخواهند گرفت.
علاقه مندان مي توانند تا 30 آبان سال جاري آثار خود را به دبيرخانه مسابقه واقع در تهران، تقاطع خيابان هاي حافظ و سميه، حوزه هنري، دفتر آرمانشهر ارسال و براي دريافت اطلاعات بيشتر به پايگاه اينترنتي www.armanshahr.org مراجعه کنند يا با شماره تلفن 88896934 تماس بگيرند