امام كاظم(ع)؛ تجلي سخاوت بي پايان علوم

هفتمين ستاره تابناك امامت و ولايت؛ ابوالحسن موسي بن جعفر(ع) يكشنبه 7صفر 129ه. ق (به روايتي 128ه.ق )در روستاي ابواء (منزلي ميان مكه و مدينه) ديده به جهان گشود. مادر آن حضرت، حميده مصفاة است كه نامهاي ديگري مانند حميده بربريه و حميده اندلسيه نيز براي ايشان نقل شده است.
امام موسي كاظم(ع) به دليل كثرت زهد وعبادت به "عبدالصالح" وبه دليل حلم و فروخوردن خشم و صبر بر ناملايمات زمان، به "كاظم" معروف شد. آن حضرت به كنيه هاي "ابوابراهيم" و "ابوعلي" نيزمعروف بوده است.
اخلاق او در علم و تواضع، مكارم اخلاق و كثرت صدقات و سخاوت و بخشندگي، مثال زدني بود. بدان و بدانديشان را با عفو و احسان بي كران خويش تربيت مي فرمود.
شبها به طور ناشناس در كوچه هاي مدينه مي گشت و به مستمندان كمك مي كرد. صرار (كيسه ها) موسي بن جعفر در مدينه معروف بود. و اگر به كسي صره اي مي رسيد، بي نياز مي گشت ليكن در اتاقي كه نماز مي گزارد، جز بوريا و مصحف و شمشير چيزي نبود.
امام موسي كاظم(ع) در سن 20 سالگي به امامت رسيد. دوران امامت ايشان با خلافت چهار خليفه عباسي مصادف بود، به گونه اي كه اين مدت در سال 148 تا 158 هجري قمري با خلافت منصور دوانيقي، از سال 158 تا 169 هجري قمري با خلافت مهدي عباسي، از سال 169 تا 170 هجري قمري با خلافت هادي و از سال 170 تا 183 هجري قمري با خلافت هارون الرشيد همزمان بود و حضرت به تناسب هر دوران، عملكرد ويژه اي براي هدايت جامعه اسلامي داشتند.
در دوران 10 ساله همزماني امامت حضرت با دوران خلافت منصور، به دليل اينكه منصور خليفه اي ظالم، هتاك و فاقد سابقه خوبي نزد شيعيان بود، امام موسي كاظم(ع) بيشتر در اين دوران به برگزاري جلسات علمي و پرسش و پاسخ با شيعيان مي پرداخت و مواجهه مستقيمي با حكومت نداشت.
مهمترين ستمي كه خلفاي جور نسبت به امت اسلامي داشتند، اين بود كه تمامي آنها مانعي براي رسيدن حق به حقدار بودند. در اين ميان، مهدي عباسي براي مقبول جلوه دادن حكومت خويش در ديدگاه مردم، به بذل و بخشش بيت المال مي پرداخت تا شايد به گمان خويش از اين طريق رد مظالم كند و دل مردم را به دست آورد. نحوه برخورد امام كاظم(ع) با جو موجود در دوران خلافت مهدي عباسي، آكنده از نكات آموزنده است. وي، امام را در بغداد بازداشت كرد اما بر اثر خوابي كه ديد و نيز تحت تأثير شخصيت امام از او عذرخواهي نمود و ايشان رابه مدينه بازگرداند.
امام كاظم(ع) با آنكه از جهت كثرت عبادت و زهد به "العبد الصالح" معروف بوده است، به قدري در انظار مردم مقامي والا و ارجمند داشته است كه او را شايسته مقام خلافت و امامت ظاهري نيز مي دانستند و همين امر موجب تشويش و اضطراب دستگاه خلافت شده و به همين دليل مهدي عباسي فرمان حبس ايشان را صادركرده است. دوران حكومت هارون فرزند مهدي نيز تصويري از عناد و كينه مثال زدني حكام جور را عليه دستگاه متعالي امامت عرضه مي دارد.
زمخشري در "ربيع الابرار" آورده است كه وي در يكي از ملاقاتها به امام پيشنهاد كرد فدك را تحويل بگيرد و حضرت نپذيرفت" وقتي اصرار زياد كرد، فرمود مي پذيرم به شرط آنكه تمام آن ملك را با حدودي كه تعيين مي كنم به من واگذاري، هارون گفت حدود آن چيست؟ امام فرمود يك حد آن به عدن است،حد ديگرش به سمرقند و حد سومش به افريقيه (آفريقا) و حد چهارمش كناره درياي خزر است.
هارون از شنيدن اين سخن سخت برآشفت و گفت: پس براي ما چه چيز باقي مي ماند؟ امام فرمود: مي دانستم اگر حدود فدك را تعيين كنم آن را به ما مسترد نخواهي كرد (يعني خلافت و اداره سراسر كشور اسلام حق من است). از آن روز بود كه هارون كمر به قتل موسي بن جعفر(ع) بست. در سفر هارون به مدينه هنگام زيارت قبر رسول ا...(ص) در حضور سران قريش و روساي قبايل و علما و قضات بلاد اسلام گفت: "السلام عليك يا رسول ا...، السلام عليك يا بن عم" و اين را از روي فخر فروشي به ديگران گفت. امام كاظم(ع) حاضر بود و فرمود: السلام عليك يا رسول ا...، السلام عليك يا ابت (يعني سلام بر تو اي پدر من) مي گويند هارون دگرگون شد و خشم در چهره اش آشكار گرديد.
دوران امامت امام موسي كاظم(ع) در دوران هادي عباسي و نوع برخورد حضرت با برخي قيامهاي موجود در آن دوران نيز از مواردي است كه در بررسي حيات طيبه امام بايد بدان اشاره كرد.
در اين دوران چند قيام مهم از ناحيه علويان صورت گرفت كه قيام حسين بن علي، شهيد فخ مهمترين آنهاست. گروهي بر اين عقيده اند كه عدم حضور و ارتباط اين قيام با امام معصوم، فلسفه اصلي آن را باطل مي كند و چون معصوم در قيام حضور ندارد، لذا نمي توان آن را قيام موجهي دانست، حال آنكه عدم همراهي امام معصوم با سركرده يك قيام لزوماً به معناي مخالفت با آن نيست، بلكه هر دوران و زماني نوع عملكرد خاصي را مي طلبد و با توجه به شرايط موجود در سال 169 هجري قمري كه قيام شهيد فخ در آن رخ داد امام موسي كاظم(ع) بهترين روش مبارزه با نظام استبدادي را توسعه فرهنگ ناب اسلامي از طريق انجام كارهاي علمي و تربيت شاگرداني فرهيخته براي ترويج تفكر اسلامي مي دانست.
دوران اسارت امام موسي كاظم(ع) متعلق به دوران خلافت هارون الرشيد است؛ تاثيرها و غلبه معنوي امام بر جو موجود در جامعه كار را به جايي رسانده بود كه هارون الرشيد براي رهايي از تاثيرات حضرت در جامعه شيعه ايشان را زنداني كرد، اما غلبه معنوي حضرت به گونه اي بود كه ايشان زندانيان را نيز تحت تاثير خود قرار مي داد و هيچ راهي جز به شهادت رساندن حضرت براي هارون الرشيد باقي نمانده بود.
نحوه ارتباط امام موسي كاظم(ع) با حكومت و سياست از طريق ياران نزديك ايشان و نوع برخورد با فرقه ها و تفكرات موجود در آن دوران از روشهاي حضرت براي هدايت جامعه اسلامي است. امام(ع) در روند هدايت جامعه علوي به صورت عام و جامعه شيعي به صورت خاص توانست با نوع ارتباطي كه با حكومت و سياست از طريق ياران نزديكشان برقرار مي كرد، از جريانهاي روز آگاه شود. ايشان با اينكه در حكومت دخالت نمي كرد و آن را غاصب مي ناميد، هرگز خود را از جريانهاي سياسي روز جدا نمي دانست. نمونه بارز نحوه ارتباط حضرت با سياستهاي روز و آگاهي به اتفاقهاي حكومتي، چنانكه بعدا به آن اشاره خواهد شد، حضور "علي بن يقطين" يكي از ياران خاص ايشان در درباره هارون الرشيد و به دستور ايشان بود. اين نحوه ارتباط با سياست و نحوه حكومت، نشان دهنده اهتمام ايشان براي آگاهي از وضعيت سياسي و اجتماعي آن روز است، يعني اسارت ايشان هيچ محدوديتي براي حضرت هدايت جامعه و آگاهي از جريانهاي روز ايجاد نكرد.
نحوه برخورد حضرت با فرقه ها و تفكرات روز نيز از ديگر روشهاي حضرت براي هدايت جامعه اسلامي است. امام(ع) با تربيت شاگردان فرهيخته و پاسخگويي به سوالها و شبهه هاي موجود در جامعه به مقابله با اين فرقه ها و تفكرات پرداخت و اجازه نداد تفكرات انحرافي، خللي در خط اصيل فرهنگ تشيع كه از دوران امامت امام علي(ع) آغاز شده بود، ايجاد كند.
حضرت امام موسي كاظم(ع) در عين اينكه تقيه را به معناي كامل آن در نظر داشت، هرگز از حق مسلم شيعيان كه امامت امام معصوم به نوعي اصلي ترين اين حقوق مي باشد، كوتاه نيامد. از اين احقاق حق و تلاش در مسير به دست آوردن آن، مي توان به عنوان ويژگي بارز دوران امامت حضرت ياد كرد. از ديگر سو، محبوس كردن امام موسي كاظم(ع) موجب نشد معارف و انديشه هاي ايشان حبس شود زيرا براي هدايت جامعه تنها حضور فيزيكي شرط نيست، بلكه حضرت در دوران امامت خود با پرورش شاگردان و حضور در مناظره ها و مباحثه هاي علمي، به مبارزه با تفكرات ماديگرايانه و نظرهاي ملحدانه پرداختند، به گونه اي كه در دوران اسارت نيز تاثير علمي، معنوي و معرفتي حضرت در جامعه وجود داشت. اين رفتار حضرت نشان دهنده آن است كه عدم حضور فيزيكي امام، مانعي براي هدايت جامعه و مبارزه با نظامهاي استبدادي نيست.
دوران امامت امام موسي كاظم(ع) در برگيرنده نكات آموزنده اي براي كارگزاران نظام اسلامي است؛ نگاه همه جانبه امام موسي كاظم(ع) به مسايل سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي را بايد بهترين ره آورد دوران امامت ايشان براي كارگزاران نظام اسلامي دانست. اگر دولتمردان نگاهي تك بعدي نسبت به مسايل موجود در جامعه داشته باشند، تنها حاصل آن ضرر به تمامي اقشار جامعه است، بنابر اين براي اينكه حكومت در اداره جامعه موفق باشد، بايد به تمام جوانب اشراف داشته باشد، زيرا توجه به يك بعد به ساير ابعاد لطمه مي زند، از اين رو بايد در اداره شؤون مختلف جامعه نه دچار افراط شد و نه تفريط و بهترين الگو در اين مسير سيره و برخورد ائمه(ع) و بويژه امام موسي كاظم(ع) است.
امام موسي بن جعفر(ع) همان راه و روشي را در مواجهه با اجتماع، بر محور عمل و برنامه ريزي اتخاذ نمود كه پيشتر امام صادق(ع) در پيش گرفته بود. محورنخست در اين برنامه، برنامه ريزي فكري و آگاهي دادن عقيدتي در مواجهه با عقايد منحرف و انگيزه ها و وا پس گراييهاي شعوبي و نژاد پرستي و عقايد مختلف ديني بود.
از خطرناكترين اين تبليغات زهرآگين، تبليغ افكار الحادي و كفرآميز بود كه تزريق زهر آن با فعاليت و گسترش در دلهاي نوجوانان مسلمان سرازير شده بود. موضع امام موسي كاظم(ع) در برابر اين تبليغات، آن بود كه با دلايل استوار در برابر آن بايستد و با پوچي و بي مايگي آن به معارضه برخيزد و دوري آن را از منطق و واقعيت توضيح دهد و عيوب آن را بازگويد تا آنجا كه گروهي انبوه از پيروان آن عقايد به اشتباه خود و فساد خط مشي اتخاذي خويش اعتراف كردند و به اين جهت جنبش امام درخشندگي يافت و قدرت علمي آن حركت منتشر شد و به گوشها رسيد؛ چندان كه گروهي بزرگ از مسلمانان از آن پيروي كردند و آن را پذيرفتند و اين امر بر مسؤولان حكومت گران آمد و با آنان با شدت و فشار و شكنجه رفتار كردند و در زمينه هاي عقيدتي آنان را از گفتگو باز داشتند و امام موسي(ع) ناچار شد به هشام(يكي از اصحاب خود) فرستاده اي گسيل دارد و او را هشدار دهد تا به علت خطرهاي موجود، از سخن گفتن خودداري كند و هشام تا مرگ مهدي خليفه، از سخن گفتن خودداري كرد.

آیاتی که مطابقت با حضرت مهدی دارد

قسمت پنجم
به روايت يحيي بن ابي‏القاسم گفت پرسيدم از امام صادق (ع) از سخن خداي تعالي (الف لام ميم - اين است همان کتاب که در آن هيچ ريب و شکي نيست پرهيزگاران را رهنماست آنان که به غيب ايمان مي‏آورند) فرمود: پرهيزگاران شيعيان علي (ع) هستند و اما مقصود از ايمان به غيب حضرت حجةبن الحسن (ع) حجة غائب و شاهد است و اين است معني آيه شريفه (و مي‏گويند چرا از سوي پروردگارش معجزه‏اي بر او نازل نمي‏شود؟ بگو علم غيب از آن خداست انتظار بکشيد من نيز با شما منتظر مي‏مانيم).
(بحار ج 51 ص 53)
عن ابي‏صالح عن بن عباس (ره) في قوله تعالي:"و في السماء رزقکم و ما توعدون" قال: هو خروج المهدي.
به روايت ابي‏صالح از ابن‏عباس در سخن خداي تعالي در آسمان روزيهاي شما است و آنچه به آن وعده داده شده‏ايد فرمود آن خروج حضرت مهدي است.
(بحار ج 51 ص 53):
عن بن عباس في قوله تعالي: "اعلموا ان الله يحيي الارض بعد موتها" يعني يصلح الارض بقائم آل محمد من بعد موتها يعني من بعد جور اهل مملکتها (قد بينا لکم الايات) بقائم آل محمد (لعلکم تعقلون).
به روايت ابن‏عباس در آيه کريمه:"بدانيد که خدا زمين را پس از مردنش زنده مي‏کند ما آيات را برايتان به روشني بيان کرديم باشد که به عقل دريابيد" فرمود: يعني اصلاح
مي‏نمايد زمين را به قائم آل محمد (ع) پس از آنکه بميرد يعني پس از ستم و بيدادگري اهل مملکت زمين ما آيات را برايتان روشن نموديم باشد که به عقل دريابيد.
(بحار ج 51 ص 53 و الغيبة الطوسي ص 176):
عن بن عباس (ره) في قول الله "و في السماء رزقکم و ما توعدون فو رب السماء و الارض انه لحق مثل ما انکم تنطقون" قال: قيام القائم (ع) "هو خروج المهدي و مثله "اينما تکونوا يأت بکم الله جميعا" قال: اصحاب القائم يجمعهم الله في يوم واحد.
به روايت ابن‏عباس در آيه شريفه "و رزق شما و هر چه به شما وعده شده در آسمان است پس سوگند به پروردگار آسمانها و زمين که اين سخن آنچنان باشد که سخن مي‏گوييد حتمي است" فرمود: مقصود قيام حضرت قائم (ع) و خروج حضرت مهدي (ع) است و مثل آيه فوق است آيه شريفه (هر جا که باشيد خدا شما را حاضر مي‏نمايد خداوند شما را در يکجا جمع نمايد) فرمود مقصود اصحاب حضرت مهدي (ع) است که همه در خدمت حضرت جمع شوند.
(بحار ج 51 ص 54):
عن علي (ع) في قوله تعالي:"و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين" قال: هم آل محمد يبعث الله مهديهم بعد جهدهم فيعزهم و يذل عدوهم.
به روايت علي (ع) در تفسير آيه مبارکه "و ما اراده نموده‏ايم که بر مستضعفان روي زمين منت گذاريم و آنان را پيشوا سازيم و وارثان گردانيم" فرمود: آنان آل محمد (ع) هستند خداوند مهدي (ع) ايشان (ع) را مبعوث مي‏نمايد بعد از آنکه منکر وي شوند پس دوستان را عزيز و دشمنان را ذليل مي‏نمايد.
(بحار ج 51 ص 54):
عن زرارة، عن ابيعبدالله (ع) في قول الله:"و تلک الايام نداولها بين الناس" قال: ما زال منذ خلق الله ادم دولة لله و دولة لابليس فأين دولة الله اما هو قائم واحد.
به روايت زرارة از امام صادق (ع) در تفسير آيه شريفه "و اين روزگار و ايام است که هر روزش به مراد کسي مي‏گردانيم تا خدا کساني را که ايمان آورده‏اند بشناسد"
فرمود: از روزي که خداوند آدم را بيافريد دولت و حکومت روزي از آن آدم و روز ديگر از آن ابليس بوده است پس کجا است دولت خداوند آگاه باشيد و بدانيد آن دولت قائم آل محمد (ع) است و يک دولت بيش نيست.
(بحار ج 51 ص 55):
عن جابر قال: قال ابوجعفر (ع) في هذه الاية "اليوم يئس الذين کفروا من دينکم فلا تخشوهم و اخشون" يوم يقوم القائم (ع) يئس بنو امية فهم الذين کفروا، ياسوا من آل محمد.
به روايت جابر گفت امام باقر (ع) فرمود: (امروز کافران از بازگشت شما از دين خويش نوميد شده‏اند از آنان مترسيد از من بترسيد امروز دين شما را به کمال رسانيدم و نعمت بر شما تمام کردم) فرمود: روزي است که قائم (ع) قيام کند و بنو اميه و آنان که کافر شده‏اند مأيوس گردند از آل محمد (ع).
(بحار ج 51 ص 55):
عن زرارة قال: قال ابوعبدالله (ع): سئل ابي عن قول الله تعالي: "قاتلوا المشرکين کافة کما يقاتلونکم کافة" حتي لا يکون مشرک (و يکون الدين کله لله) ثم قال: انه ثم يجي تأويل هذه الاية و لو قد قام قائمنا سيري من يدرکه ما يکون من تأويل هذه الاية و ليبلغن دين محمد (ص) ما بلغ الليل حتي لا يکون شرک علي ظهر الارض کما قال الله.
به روايت زرارة گفت امام صادق (ع) فرمود: از پدر بزرگوارم (ع) تفسير آيه کريمه: "هم چنانکه مشرکان دسته جمعي و همگي به جنگ برخاستند شما هم همگي به جنگ ايشان برخيزيد" تا اينکه ديگر مشرکي باقي نماند (و تمام دين از آن خداوند باشد) پرسيدند فرمود: هنوز تأويل آيه شريفه نيامده است و روزي که قائم (ع) ما قيام کند به زودي مي‏بيند کسي که آن حضرت را ديدار و درک کند تأويل آيه معلوم شود و بتحقيق دين محمد (ص) تا آنجا که شب پيش رود مي‏رسد يعني به محل غروب و طلوع آفتاب (هر دو طرف کره) مي‏رسد تا اينکه ديگر مشرکي در روي زمين باقي نماند چنانچه خداي تعالي فرمود.
 (بحار ج 51 ص 55):
عن ابيعبدالله (ع) في قول الله تعالي "و لئن اخرنا عنهم العذاب الي امة معدودة" يعني عدة کعدة بدر، قال يجمعون له في ساعة واحدة قزعا کقزع الخريف.
ادامه دارد...