قسمت چهارم

البته علم به احوال موجودات و پديده‏هاى طبيعى‏تنها عالمان مؤمن را به خشوع در برابر پروردگاروامى‏دارد و الا آنهايى كه ايمان ندارند، هرچند با برخى‏از علوم طبيعى آشنا باشند، مشمول آيه شريفه:"انمايخشى الله من عباده العلماء" نيستند و چنانكه درآيه شريفه:
"قل انظروا ماذا فى السموات و الارض و ما تغنى الايات والنذر عن قوم لايؤمنون‏" (يونس، 101)
(بگو بنگريد آنچه را كه در آسمانها و زمين است، اما اين آيات‏و انذارهاافرادى را كه ايمان ندارند فايده‏اى نخواهند بخشيد.)
آمده است مطالعه پديده‏هاى طبيعى آدمهاى‏بى‏ايمان رابه خدا نزديك نمى كند. ناگفته نماند كه قرآن‏كتاب علوم تجربى نيست و ذكر پديده هاى طبيعى درآن از اين جهت است كه اولا انسان از طريق مطالعه‏طبيعت و ديدن شگفتيهاى خلقت و نظم موجود درجهان ايمانش به خدا افزوده گردد و ثانيا با امكانات‏فراوانى كه در طبيعت‏براى او مهيا گشته است آشناشود و بدينوسيله نيز بر معرفت او نسبت‏به خداوندافزوده شود، و ضمنا با استفاده صحيح از آنها او را سپاسگزارى نمايد.
نقشى كه قرآن براى علوم تجربى از جهت‏خداشناسى قائل است عامل اصلى اقبال دانش‏پژوهان‏مسلمان به اين علوم شد، و در واقع پيدايش تمدن‏درخشان اسلامى را بايد تا حد زيادى مرهون آن‏دانست. اين مطلب را هم محققين غيرمسلمان متذكرشده‏اند و هم در كلمات خود آن دانشمندان مى‏توان‏مشاهده نمود. لوى (44) در كتاب ساختار اجتماعى‏اسلام مى‏گويد (45) كه صرفنظر از عده قليلى ازدانش‏پژوهان مسلمان كه تحت تاثير يونانيها بودندانگيزه مسلمانى كه در علوم تحقيق كردند اين بود كه درعجايب خلقت آثار عظمت الهى را مشاهده كنند. جرج‏سارتون نيز در كتاب مقدمه‏اى بر تارخى علم عقيده‏دارد كه براى درك كامل علت فعاليت مسلمانها دررشته‏هاى علمى بايد به نقش محورى قرآن براى آنها توجه كرد. (46)
ابوريحان بيرونى مى‏گويد:
"و چون كسى بر آن شود كه حق و باطل را از يكديگربازشناسد، ناگزير كارش به جستجوى احوال جهان واينكه آيا هميشه بوده يا نو پديد است مى‏انجامد و اگرخود را از اين جستجو بى‏نياز شمارد، در راهى كه پيش‏گرفته است از آن بى‏نياز نيست كه در تدابيرى كه سامان‏جهان در يكپارچگى و پاره‏هايش بر آن گردش دارد،بينديشد و بر حقايق آن آگاه شود، تا از اين راه مدبرجهان و صفات او را بشناسد.... و اين جستجو و نگرش‏همان است كه خداى تعالى از بندگان خردمند خودخواسته است، در آنجا كه گفته است- و گفته‏اش راست‏و روشنگر است-: "و يتفكرون فى خلق السموات والارض: ربنا ما خلقت هذا باطلا..." [آل عمران،آيه‏191].و اين آيه شريفه همه آنچه را به تفصيل بيان كردم فرا مى‏گيرد و اگر آدمى درست‏بر آن كار كند، به همه دانشهاو شناختها دست‏خواهد يافت." (47)
و نيز بيرونى آنجا كه صحبت از نقش چشم و گوش‏در زندگى انسان مى‏كند، مى‏گويد:
"بينائى براى آن است كه از آثار حكمتى كه درمخلوقات ديده مى‏شود عبرت بگيريم و از مصنوعات‏بر وجود صانع استدلال كنيم‏". خداوند متعال فرموده‏است: "و ما آيات خود را در آفاق جهان و در جانهاى‏خودشان به آنان نشان مى‏دهيم تا آشكار شود كه او برحق است"." (48)
ابن هيثم در دفترچه خاطراتش، آنجا كه خاطرات‏سال 417 هجرى را ثبت كرده است، مى‏گويد:
"من از دوران كودكى همواره روى عقايد فرق مختلف‏مردم مطالعه مى‏كردم و از اينكه مى‏ديدم هر فرقه‏اى به‏اعتقادات خويش تمسك مى‏جويد در همه آنها شك‏كردم، چه عقيده داشتم كه حقيقت‏يكى بيش نيست ومى‏بينيم كه دانشمندان مسلمان علوم طبيعى را از اين‏جهت كه انسان را به خدا نزديك مى‏كند دنبال‏مى‏كردند. نظر آنها اين بود كه با مطالعه آيات حق تعالى‏در جهان طبيعت مى‏توان به وحدتى كه در پس كثرات‏وجود دارد پى برد. آنها وحدت طبيعت و اجزاى آن راحاكى از وحدت خالق جهان مى‏ديدند. دليل جذب‏علوم تجربى و عقلى از ملل ديگر نيز بخاطر اين بود كه‏هدف آن علوم را نمايان ساختن وحدت عالم وپيوستگى مراتب مختلف وجود مى‏دانستند و بنابراين‏آنها را در خط سير خودشان تشخيص مى‏دادند. البته‏دانشمندان مسلمان پس از جذب آن علوم آنها را تحت‏جهان‏بينى اسلامى در آوردند و بعلاوه تنها به روش‏عقلى اكتفا نكردند، بلكه از روش تجربى هم بهره فراوان‏گرفتند.
متاسفانه اين نحوه برداشت از علوم طبيعى كم‏كم دردنياى اسلام كنار گذاشته شد و مسلمين آيات ارزنده‏قران مربوط به طبيعت‏شناسى و بهره‏بردارى ازامكانات طبيعى را كنار گذاشتند و اين ديگران بودند كه‏موضوعاتى را كه قرآن تشويق به مطالعه آنها كرده بودتحت‏بررسى قرار دادند و بر جهان مسلط گشتند. نتيجه‏اين امر اين شد كه شكاف عميقى بين دين و دنياى‏مردم بوجود آمد و كشورهاى مسلمان همراه با جذب‏علوم غربى مظاهر حيات غربى را نيز جذب كردند واكنون به جايى رسيده‏اند كه هم حيات ماديشان درخطر است و هم معنويات را از دست داده‏اند.
2- نقش علوم طبيعى در قوام و اعتلاى جامعه اسلامى
از آنجا كه طبق نص صريح قرآن اسلام دينى است‏جهانى:
"و ما ارسلناك الا كافة للناس بشيرا و نذيرا" (سبا، 28)
(و ما نفرستاديم ترا مگر اينكه همه بشر را بشارت و انذاردهى.)
و از آنجا كه هدف اسلام برقرارى يك جامعه‏توحيدى است، براى اينكه آيه شريفه:
"... و جعل كلمة‏الذين كفروا السفلى و كلمة‏الله هى‏العليا..." (توبه، 40)
(... و نداى كافران را پايين قرار داد و سخن خدا بالا [و پيروز]است...)
تحقق پذيرد و جامعه توحيدى از خطر دنياى كفربرحذر باشد بايد جامعه اسلامى جامعه‏اى مستقل‏باشد. از آيه شريفه:
"و لن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا"(نساء، 141)
(خدا هرگز براى كافران نسبت‏به مؤمنان راه تسلطى باز نكرده‏است.)
و حديث‏شريف:
"الاسلام يعلو و لا يعلى عليه‏" (49)
(اسلام برتر است و هيچ چيز بر آن برترى ندارد.)
كه از رسول اعظم‏صلى الله عليه وآله وسلم نقل شده است نيز نتيجه‏مى‏شود كه مسلمانها نبايد هيچگاه تحت‏سلطه كفارباشند و بنابراين بايد از هر جهت‏خود را مستقل وخودكفا كنند. به همين دليل است كه فقهاى اسلام‏گفته‏اند هر عملى كه موجب تفوق كفار بر مسلمين شودحرام است و هر چه براى قوام جامعه اسلامى لازم‏باشد فراهم نمودن آن واجب كفائى است.
"واعدوا لهم ما استطعتم من قوة و من رباط الخيل ترهبون‏به عدوالله و عدوكم‏" (انفال، 60)
(در برابر آنها تا آنجا كه توانايى داريد نيرو و اسبهاى ورزيده‏آماده كنيد تا بوسيله آنها دشمن خدا و دشمن خويش رابترسانيد.)
ادامه دارد...

"دانشنامه دين و طبيعت" با ويرايش بران ريموند تيلور از سوي انتشارات بين المللي کوانتينوم به زبان انگليسي در 1928 صفحه منتشر مي‌شود. در هزاره جديد، درحالي که هشدارهاي زيست محيطي به اوج خود رسيده است به همان ميزان علاقه و نگراني درباره نقش دين در طبيعت وجود دارد.
بسياري اعتقاد دارند مفهوم سبز کردن دين به معناي ترويج ايده حمايت از محيط زيست توسط اديان شرط لازم حل مسائل اجتماعي و زيست محيطي جهان است. اگرچه امور مربوط به روابط ميان فرهنگ بشري، دين و دنياي طبيعت فراتر از اين امر است. دانشنامه دين و طبيعت ارائه کننده تلاشي براي تعميق تحقيق و مطرح کردن اين پرسش بنيادين است که رابطه ميان انسان انديشه ورز، تنوع اديان آنها و سيستمهاي زنده زمين چيست؟ پاسخ به اين پرسش دشوار و غامض است و به دامنه مختلفي از متغيرهاي ديني، اجتماعي و زيست محيطي گره خورده است.
هدف از نگارش اين اثر بررسي اين پرسش از راهي است که اين روابط را بدون درگير شدن با افکار واهي، بدبيني غيرمنطقي يا تمايل به ساده سازي بيش از حد موضوع ميان انسانها، اديان و دنياي طبيعي نشان دهد.
دانشنامه دين و طبيعت نشان مي دهد که دين ارتباط مهمي با طبيعت دارد و طبيعت به دين بي ارتباط نيست و هر دو آينده سياره زمين نقش بسياري دارند