جنبه‏ هاى اعجاز قرآن

استاد متفكر شهيد مرتضى مطهرى
قسمت اول
قرآن از جنبه ‏هاى مختلف معجزه است، يعنى فوق بشرى است.در اينجا به اجمال اشاره مى‏كنيم.از نظر كلى اعجاز قرآن از دو جهت است: لفظى و معنوى.
اعجاز لفظى قرآن مربوط مى‏شود به مقوله زيبايى، و اعجاز معنوى آن به مقوله علمى.پس اعجاز قرآن يكى از جنبه زيبايى و هنرى است و ديگر از جنبه فكرى و علمى.هر يك از اين دو جنبه - خصوصا جنبه علمى - به نوبه خود داراى چند جهت است .   (( اخيرا بعضى از دانشمندان مصرى و ايرانى، مدعى نوعى اعجاز در قرآن از جنبه "فنى‏" ، يعنى نظام مخصوص در هندسه حروف و كلمات، و منحنى مخصوص در بالا رفتن تدريجى سطح آيات نازله[شده‏اند.]رجوع شود به كتاب سير تحول قرآن و مقاله "قرآن و كامپيوتر" در نشريه فلق، شماره اول، نشريه دانشجويان دانشكده ادبيات. )) .
***الفاظ قرآن
سبك قرآن نه شعر است و نه نثر.اما شعر نيست براى اينكه وزن و قافيه ندارد.
بعلاوه، شعر معمولا با نوعى تخيل كه تخيل شاعرانه ناميده مى‏شود همراه است.قوام شعر به مبالغه و اغراق است كه نوعى كذب است.در قرآن تخيلات شعرى و تشبيه‏هاى خيالى وجود ندارد.در عين حال نثر معمولى هم نيست، زيرا از نوعى انسجام و آهنگ و موسيقى برخوردار است كه در هيچ سخن نثرى تاكنون ديده نشده است.مسلمين همواره قرآن را با آهنگهاى مخصوص تلاوت كرده و مى‏كنند كه مخصوص قرآن است.
در دستورهاى دينى رسيده است كه قرآن را با آهنگ خوش بخوانيد.ائمه اطهار گاهى قرآن را در خانه‏هاى خود با آهنگى چنان دلربا مى‏خواندند كه مردم كوچه را متوقف مى‏كرد.هيچ سخن نثرى مانند قرآن آهنگ پذير نيست، آنهم آهنگهاى مخصوصى كه متناسب با عوالم روحانى است نه آهنگى مناسب مجالس لهو.پس از اختراع راديو هيچ سخن روحانى نتوانست با قرآن از نظر زيبايى و تحمل آهنگهاى روحانى برابرى كند.علاوه بر كشورهاى اسلامى، كشورهاى غير اسلامى نيز از نظر زيبايى و آهنگ، قرآن را در برنامه‏هاى راديويى خويش گنجانيدند.عجيب اين است كه زيبايى قرآن زمان و مكان را در نورديده و پشت‏سر گذاشته است.بسيارى از سخنان زيبا مخصوص يك عصر است و با ذائقه عصر ديگر جور در نمى‏آيد و يا حد اقل مخصوص ذوق و ذائقه يك ملت است كه از فرهنگى مخصوص برخوردار مى‏باشند، ولى زيبايى قرآن نه زمان مى‏شناسد و نه نژاد و نه فرهنگ مخصوص.
همه مردمى كه با زبان قرآن آشنا شدند آن را با ذائقه خود مناسب يافتند.هر چه زمان مى‏گذرد و به هر اندازه ملتهاى مختلف با قرآن آشنا مى‏شوند، بيش از پيش مجذوب زيبايى قرآن مى‏شوند.
يهوديان و مسيحيان متعصب و پيروان برخى از مذاهب ديگر در طول چهارده قرن اسلامى انواع معارضه‏ها براى تضعيف مقام قرآن كرده‏اند، گاهى نسبت تحريف داده‏اند و گاهى در برخى قصه‏هاى قرآن خواسته‏اند تشكيك كنند و گاهى به شكلى ديگر عليه قرآن فعاليت كرده‏اند، ولى هيچ گاه به خود نديده‏اند كه از سخنوران ورزيده خود كمك بگيرند و به فرياد مبارزه طلبى قرآن پاسخ گويند و لا اقل يك سوره كوچك مانند قرآن بياورند و به جهانيان عرضه دارند.
همچنين در تاريخ اسلام افراد زيادى پديد آمده‏اند كه به اصطلاح "زنادقه‏" يا "ملاحده‏" خوانده شده‏اند و برخى از آنها برجستگى فوق العاده داشته‏اند.اين گروه به اشكال و اقسام مختلف عليه "دين‏" به طور كلى و قرآن خصوصا سخنانى گفته‏اند و برخى از آنها خداوند سخن در زبان عربى شمرده مى‏شوند و احيانا به منازعه با قرآن برخاسته‏اند، ولى تنها كارى كه كرده‏اند آن بوده كه كوچكى خود و عظمت قرآن را روشن‏تر كرده‏اند.تاريخ از "ابن راوندى‏" ، "ابوالعلاء معرى‏" ، يا "ابوالطيب متنبى‏" شاعر نامدار عرب، داستانها در اين زمينه آورده است.اينها كسانى بوده‏اند كه خواسته‏اند قرآن را "كارى بشرى‏" جلوه دهند.
افراد زيادى به ادعاى پيغمبرى برخاستند و سخنانى آوردند به خيال خود شبيه قرآن، و ادعا كردند كه اين سخنان نيز مانند قرآن از جانب خداست. "طليحه‏" ، "مسيلمه‏" و "سجاح‏" از اين گروه هستند.اين گروه نيز به نوعى ديگر كوچكى خود و عظمت قرآن را روشن نمودند.
عجيب اين است كه كلام خود پيغمبر كه قرآن بر زبان او جارى شده است، با قرآن متفاوت است.از رسول اكرم سخنان زيادى به صورت خطبه، دعا، كلمات قصار و حديث باقى مانده است و در اوج فصاحت است، اما به هيچ وجه رنگ و بوى قرآن ندارد. اين خود مى‏رساند كه قرآن و سخنان فكرى پيغمبر از دو منبع جداگانه است.
على(عليه السلام)از حدود ده سالگى با قرآن آشناست، يعنى سن على در اين حدود بود كه اولين آيات قرآن بر پيغمبر اكرم نازل شد و على مانند تشنه‏اى كه به آب زلال برسد آنها را فرا مى‏گرفت و تا آخر عمر پيغمبر در راس كاتبان وحى قرار داشت.
على حافظ قرآن بود و هميشه قرآن را تلاوت مى‏كرد، شبها كه به عبادت مى‏ايستاد با آيات قرآن خوش بود.با اين وضع اگر سبك قرآن قابل تقليد مى‏بود، على با آن استعداد بى‏نظير در سخنورى و فصاحت و بلاغت كه بعد از قرآن نظيرى براى سخنش نمى‏توان يافت، مى‏بايست تحت تاثير سبك قرآن از سبك قرآن پيروى كند و خود به خود خطابه‏هايش به شكل آيات قرآن باشد، اما مى‏بينيم سبك قرآن با سبك على كاملا متفاوت است.
آنگاه كه على در ضمن خطابه‏هاى غرا و فصيح و بليغش آيه‏اى از قرآن مى‏آورد كاملا متمايز است و ستاره‏اى را ماند كه در مقابل ستارگان ديگر درخشش فوق العاده دارد.
قرآن موضوعاتى را كه معمولا زمينه هنر نمايى بشر در سخن سرايى است و افراد بشر اگر بخواهند هنر سخنورى خويش را بنمايانند آن زمينه‏ها را انتخاب مى‏كنند و سخن خويش را با پيش كشيدن آنها زيبا مى‏سازند، از فخر، مدح، هجو، مرثيه، غزل و توصيف زيباييهاى طبيعت، مطرح نكرده و درباره آنها داد سخن نداده است، موضوعاتى كه قرآن طرح كرده همه معنوى است، توحيد است، معاد است، نبوت است، اخلاق است، احكام است، مواعظ است، قصص است، و در عين حال در حد اعلاى زيبايى است.
هندسه كلمات در قرآن بى‏نظير است، نه كسى توانسته يك كلمه قرآن را پس و پيش كند بدون آنكه به زيباييهاى آن لطمه وارد سازد و نه كسى توانسته است مانند آن بسازد.قرآن از اين جهت مانند يك ساختمان زيباست كه نه كسى بتواند با جابجا كردن و تغيير دادن، آن را زيباتر كند و نه بتواند بهتر از آن و يا مانند آن را بسازد.
سبك و اسلوب قرآن نه سابقه دارد و نه لاحقه، يعنى نه قبلا كسى با اين سبك سخن گفته است و نه بعدا كسى - با همه دعوتها و مبارزه طلبيهاى قرآن - توانسته است با آن رقابت كند و يا از آن تقليد نمايد.
تحدى قرآن و مبارزه طلبى او هنوز هم همچنان مانند كوه پا برجاست و براى هميشه باقى خواهد بود.امروز هم همه مسلمانان با ايمان مردم جهان را دعوت مى‏كنند كه در اين مسابقه شركت كنند و اگر مثل و مانندى براى قرآن پيدا شد آنها از دعوى و ايمان خود صرف نظر مى‏كنند و اطمينان دارند كه چنين چيزى ميسر نيست.
****معانى قرآن
اعجاز قرآن از نظر معانى نيازمند به بحث وسيع‏ترى است و لااقل نيازمند به يك كتاب است، ولى مى‏توان به طور مختصر زمينه‏اى به دست داد.مقدمتا بايد بدانيم قرآن چه نوع كتابى است؟آيا كتاب فلسفى است؟آيا كتاب علمى است؟آيا كتاب ادبى است؟آيا كتاب تاريخى است؟و يا صرفا يك اثر هنرى است؟ پاسخ اين است كه قرآن هيچكدام از اينها نيست.همچنانكه پيامبر اكرم، بلكه عموم پيغمبران، تيپ جدايى هستند، نه فيلسوف‏اند، نه عالم، نه اديب، نه مورخ و نه هنرمند و يا صنعتگر و در عين حال مزاياى همه آنها را - با چيزهايى اضافه - دارند، قرآن نيز كه كتاب آسمانى است، نه فلسفه است و نه علم و نه تاريخ و نه ادبيات و اثر هنرى، در عين حال مزاياى همه آنها را دارد بعلاوه يك سلسله مزاياى ديگر.
قرآن كتاب راهنمايى بشر است و در واقع كتاب "انسان‏" است اما انسان آن‏سان كه خداى انسان او را آفريده و پيامبران آمده‏اند او را به خودش بشناسانند و راه سعادتش را به او بازگو كنند، و چون كتاب انسان است پس كتاب "خدا" هم هست، زيرا انسان همان موجودى است كه خلقتش از ما قبل اين جهان آغاز مى‏شود و به ما بعد اين جهان منتهى مى‏گردد، يعنى انسان از نظر قرآن نفخه روح الهى است و خواه ناخواه به سوى خداى خودش بازگشت مى‏كند.اين است كه شناسايى خدا و شناسايى انسان از يكديگر جدا نيست.انسان تا خود را نشناسد خداى خود را به درستى نمى‏تواند بشناسد.از طرف ديگر، تنها توام با شناختن خداست كه انسان به واقعيت‏ حقيقى خود پى مى‏برد. انسان در مكتب پيامبران - كه قرآن كامل‏ترين بيان آن است - با انسانى كه بشر از راه علوم مى‏شناسد بسى متفاوت است، يعنى اين انسان بسى گسترده‏تر است.
انسانى كه بشر از راه علوم مى‏شناسد، در ميان دو پرانتز(تولد - مرگ)قرار دارد و قبل و بعد اين پرانتزها را تاريكى گرفته است و از نظر علوم بشرى مجهول است، ولى انسان قرآن اين پرانتزها را ندارد، از جهان ديگر آمده است و در مدرسه دنيا بايد خود را تكميل كند و آينده‏اش در جهان ديگر بستگى دارد به نوع فعاليت و تلاش و يا تنبلى و سستى‏اى كه در مدرسه اين جهان انجام مى‏دهد.تازه انسان ميان تولد و مرگ - آنچنانكه بشر مى‏شناسد - بسى سطحى‏تر است از آنچه پيامبران مى‏شناسانند.
انسان قرآن بايد بداند: از كجا آمده است؟ به كجا مى‏رود؟ در كجا هست؟ چگونه بايد باشد؟ چه بايد بكند؟ انسان قرآن آنگاه كه به اين پنج‏سؤال عملا درست پاسخ گفت‏سعادت واقعى‏اش در اين جهان كه هست و در جهانى كه بايد برود تامين مى‏گردد.
اين انسان براى اينكه بداند از كجا آمده و از چه منبعى آغاز شده است بايد خداى خود را بشناسد، و براى اينكه خداى خود را بشناسد بايد در جهان و انسان به عنوان آيات آفاقى و انفسى مطالعه كند و در عمق وجود و هستى تعمق نمايد.
و براى اينكه بداند به كجا مى‏رود، بايد درباره آنچه قرآن آن را "بازگشت به خدا" مى‏نامد، يعنى معاد و حشر اموات، هراسهاى قيامت و نعمتهاى جاويدان و عذابهاى سخت و احيانا جاويدان آن و بالاخره مراحل و منازلى كه در پيش دارد تامل كند و از آنها آگاهى يابد و بدانها اعتقاد پيدا كند و ايمان آورد و خدا را همچنانكه اول و نقطه آغاز موجودات مى‏شناسد، آخر و نقطه بازگشت موجودات نيز بشناسد.
و براى اينكه بداند در كجا هست، بايد نظامات و سنن جهان را بشناسد و مقام و موقع انسان را در ميان ساير موجودات درك كند و خود را در ميان موجودات بازيابد. و براى اينكه بداند چگونه بايد باشد، بايد خلقها و خويهاى انسانى را بشناسد و خودش را بر اساس آن خلقها و خويها بسازد.
و براى آنكه بداند چه بايد بكند، بايد يك سلسله مقررات و احكام فردى و اجتماعى را گردن نهد.
انسان قرآن علاوه بر همه اينها بايد به يك سلسله موجودات نامحسوس و غير مرئى، و به تعبير خود قرآن "غيب‏" ، به عنوان مظاهر و مجارى اراده الهى در نظام هستى ايمان بياورد، و هم بايد بداند كه خداوند متعال در هيچ زمانى بشر را كه به هدايت آسمانى نياز داشته است، مهمل نگذاشته و يك عدخ افراد نخبه كه پيامبران خدا و راهنمايان بشر بوده‏اند، از طرف خداوند مبعوث شده و پيام الهى را رسانده‏اند.
انسان قرآن به طبيعت به عنوان "آيت‏" و به تاريخ به عنوان يك "آزمايشگاه‏" واقعى كه درستى تعليمات پيامبران را مى‏رساند، نظر مى‏افكند.
آرى، انسان قرآن چنين است و مسائلى كه در قرآن براى انسان طرح شده اينها بعلاوه برخى مسائل ديگر است.
ادامه دارد...

تذکراتي چند براي معلمين  قرآن

قسمت سوم
تمرين‌هاي اوّليّه بايد روي حروف و سپس از كلمات دو بخشي شروع و به ترتيب كلمات سه بخشي، چهار بخشي و ... ادامه يابد. و در صورت امكان، آياتي كه آن علامت يا قاعده در آن به كار رفته انتخاب و روي آن‌ها تمرين شود تا دانش‌آموزان باورشان بيايد كه يادگيري قرآن خيلي ساده و آسان است.
لازم به يادآوري است كه در انتخاب اين آيات بايد دقّت فراوان شود تا داراي علامت يا قاعده تدريس نشده نباشد و اين كار از درس سكون به بعد راحتي امكان‌پذير است.
انتخاب كلمات براي تمرين بايد با خود معلّم باشد تا دانش‌آموزان با دقّت علامت‌ها و قاعده‌هاي به كار رفته را تشخيص دهند، كلمات را ابتدا به صورت تفكيك و سپس تركيب آن‌ها را در مقابلشان مي‌نويسيم تا در تشخيص علامت‌ها و قاعده‌هاي جديد با مشكلي مواجه نشوند و پس از آشنايي كامل، ديگر به صورت تفكيك نوشتن لازم نيست.
تمرين در منزل: هدف از اين تمرين تثبيت و دوام آن چيزهايي است كه در كلاس آموخته‌اند. براي اين مقصود از روش‌هاي مختلفي مي‌توان استفاده كرد، براي نمونه:
الف ـ براي خردسالان با نوشتن كلماتي به صورت تفكيك، مي‌خواهيم تا آن‌ها را با هم تركيب كنند و بر عكس آن، با نوشتن كلماتي به صورت تركيب مي‌خواهيم آن‌ها را به صورت بخش بخش تفكيك كرده و علامت‌ها و قاعده‌هاي مربوطه را با رنگ قرمز مشخّص كنند؛ براي بزرگسالان از آن‌ها مي‌خواهيم تا از قرآن كلماتي را انتخاب كنند كه داراي علامت يا قاعدة تدريس شده باشد و از نوشتن كلماتي كه داراي علامت يا قاعدة تدريس نشده است خودداري كنند.
ب ـ از دانش‌آموزان مي‌خواهيم تا يك صفحه از قرآن را انتخاب كنند و تنها حروفي را بخوانند كه با علامت آن آشنا شده‌اند، مثلا بعد از تدريس حركات " ـَـِـُ "، آيات 2 و 3 سوره بقره را اين گونه مي‌خوانند.
لـِ ـ كَ ـ كـِ ـ بـُ ـ رَ ـ بَ ـ ـهِ ـ هـ ُ ـ لـِ ـ مُـ
نَ ـ نَ ـ يُـ ـ مِـ ـ نَ ـ بـِ ـ غَـ ـ بِ ـ وَ ـ يُـ
نَ ـ ةَ ـ وَ ـ مِـ ـ رَ ـ زَ ـ هُـ ـ يُـ ـ فِـ ـ نَ
و بعد از تدريس حروف مدّي " ـ ا، ـ ي، ـُـ و" اين گونه مي‌خوانند:
ذ ـ لِـ ـ كَ ـ كِـ ـ تا ـ بُ ـ لا ـ رَ ـ بَ ـ فيـ
ـهِ ـ هُـ ـ لِـ مُـ ـ قيـ ـ نَ ـ ذيـ ـ نَ ـ يُـ ـ مِـ ـ نُو ـ نَ
بِـ ـ غَـ ـ بِ ـ وَ ـ يُـ ـ قيـ ـ مُوـ نَ ـ لـ ـ ةَ ـ وَ ـ ...
تمرين قبل از شروع درس جديد: هدف از اين تمرين آگاهي يافتن از ميران پيشرفت دانش‌آموزان و كمك به آن‌ها براي تقويت و تكميل آموخته‌هاي جديد مي‌باشد، در اين مرحله دانش‌آموزان بايد بتوانند كليّة كلمات و آياتي را كه داراي علامت‌ها و قاعده‌هاي تدريس شده مي‌باشند به طور صحيح بخوانند، از اين رو ديگر روي كلمات ساده و به صورت تفكيك تمرين نمي‌كنيم بلكه با انتخاب كلمات مشكل و يا آياتي كه داراي آن نكاتند از تك تك افراد مي‌خواهيم تا آن‌ها را بخوانند و پس از آن كه مطمئن شديم همة دانش‌آموزان درس را ياد گرفته‌اند، درس بعدي را شروع مي‌كنيم.
6ـ ايجاد رقابت بين دانش‌آموزان
بهترين راه براي جلب توجّه دانش‌آموزان، ايجاد رقابت بين آن‌ها مي‌باشد، و ليكن وظيفه معلّم است كه از حسّ رقابت فقط به منظور به كار انداختن نيروها و استعدادهاي باطني ايشان استفاده نمايد و بداند كه در اين امر بايد كمال احتياط و مراقبت را به كار بندد تا در تشويق يا تنبيه دانش‌آموزان زياده‌روي نشود و هيچ يك از ايشان نسبت به ديگري حسود و بدخواه نگردد و آن‌ها كه عقب‌مانده و بي‌استعدادترند احساس سرخوردگي و محروميّت نكنند. اين نكته را نيز بايد به خاطر داشت كه اگر دانش‌آموزي در مقابل كار خوب چنان كه بايد مورد تمجيد و تشويق قرار نگرفت، آنقدرها عيب ندارد كه دانش‌آموز مقصّري پيش از آن چه بايد، مورد مؤاخذه و تنبيه واقع شود.
7ـ تنبيه دانش‌آموزان
تنبيه در تربيت كودك و جوان اثر خاصّي دارد و انواع مختلف آن در هر عهد و زمان ميان اقوام و ملل روي زمين مرسوم و متداول بوده است. ساده‌ترين نوع تنبيه آن است كه دانش‌آموز را در مقابل خطا و قصوري كه نموده مسؤول دانند و عيب كار او را به وي تذكّر دهند، اين رفتار عموماً براي جلوگيري از كارهاي زشت و تشويق به اعمال پسنديده، وسيلة بسيار خوبي است. ديگر از تنبيه‌هاي مفيد آن است كه دانش‌آموز را وادار كنند كاري را كه بد انجام داده از نو انجام دهد و اين بار اشتباه و عيب خود را جبران نمايد و البته در چنين مواردي مربّي با چند تشويق و راهنمايي و همكاري به كودك كمك رساند.
معلّم نبايد با ضربات دست و چوب، دانش‌آموزان را به علّت ياد نگرفتن درس‌ها تنبيه نمايد، چون فراگيري درس‌ها كاري دشوار است و ترس از مجازات معلّم بر دشواري و كراهت آن مي‌افزايد؛ ترس ممكن است دانش‌آموز را مانند ماشيني به كار وا درد ولي سبب علاقة وي به تحصيل نمي‌تواند باشد. ترس، جنبش و فعّاليّت فكر را فلج مي‌سازد.
ادامه دارد...