راهي ميان ترجمه و تفسير
قسمت سوم وپاياني
همچنان كه سادگى و رسايى و صراحت از لوازم ديگر چنين كلامى است. در عين حال كوشش شده است اين زيبايى تصنعى نباشد و بر مفهوم بار نگردد, بلكه ازخود مفهوم و نيروى عاطفى و روانشناختى آن و نيز ساختار نحوى و صرفى آيات سرچشمه گيرد (نه چنانكه مثلاً در برخى از ترجمه هاى متون دينى ديده شده است). تبصره: برخى معتقدند هرگونه تبيينى ازكلام خدا در حوزه تفسير قرار مى گيرد. در اين ديدگاه حتى ترجمه قرآن خود نوعى تفسير است, زيرا به هرحال ترجمه نيز برداشت ويژه اى است ازمعنى و مفهوم يك آيه كه چه بسا با مقصود بارى تعالى مغايرت داشته باشد. بويژه در آيات متش ابه ـ كه بيش ترين بخش قرآن را تشكيل مى دهد ـ اين امر كاملاً اتفاق مى افتد. از اين رو هيچ ترجمه اى نمى تواند ادعا كند كه برگردان عينى كلام خداست. ممكن است در اين سخن نوعى مبـالغه نهفته باشد, ولى به هر حـال بهره اى از حقيقت را نيز داراست. بنابراين ترجمه مفهومى از اين ديدگاه به طريق اولى خود نوعى تفسير است. بويژه كه در اينجا تغيير اتى آشكار در سياق كلام صورت مى گيرد. هم از اين رو, و هم از آن رو كه همواره خواننده ملاكى براى سنجش و ارزيابى ترجمه مفهومى, چه از جهت صحت و سقم معنايى, و چه از جهت بار عاطفى و روانشناختى آيات, همچنين آگــاهى از ميزان تغييراتى كه در سيـاق كلام خدا صورت گرف ته و چگونگى صورت بندى آن در زبان فارسى داشته باشد, توصيه مى كنيم كه ترجمه مفهومى سوره هاى ارائه شده در كنار متن اصلى قرآن (براى عربى دانان) و يا متن اصلى به همراه يك ترجمه دقيق مطالعه شود كه تا حد ممكن, ترجمه تحت اللفظى و ترجيحاً در بين ترجمه هاى موجود, ترجمه مرحوم محمد كاظم معزّى, براى اين منظور منـاسب است. در پايان به جاى هرگونه توضيح ديگرى چند نمونه از ترجمه يا ترجمه ـ تفسيرى كه بدين گونه از چند سوره به دست آمده است, آورده مى شود و شايد بهتر باشد به جاى ترجمه يا ترجمه ـ تفسير, از لفظ (مفهوم) يا (ترجمه مفهومى) براى آنها استفاده شود. و ملتمسانه نظر صاحبنظرا ن و اهل فن و ساير خوانندگان, جهت اصلاح و تصحيح يا يادكرد كاستيها و بايسته هاى آن, در خواست مى گردد.
1. ترجمه مفهومى يا ترجمه ـ تفسير سوره حمد به نام خداوند بخشنده مهربان(1) آن خدايى را بايد ستود كه پروردگار جهانيان است.(2) بخشنده ومهربان است.(3) و در قيامت فقط فرمان او مى رود.(4) پس شايسته است تنها او را پرستش كنيم و تنها از او يارى بجوييم.(5) يارى براى اينكه به راه راست هدايتمان كند;(6) كه اين يك نعمت الهى است; همچنانكه گر وهى از آن بهره مند شده اند و از خشم خدا در امان مانده اند. تا در زمره گمراهان نمانيم.(7) FORMATTER ERROR (Malformed List)2. ترجمه مفهومى يا ترجمه ـ تفسير سوره زلزال به نام خداوند بخشنده ومهربان. آن زمان كه زمين تكانى سخت بخورد,(1) و آنچه را كه در دل خود نهفته دارد بيرون بريزد.(2) و انسان شگفت زده شده از خود بپرسد (زمين را چه شده است).(3) در آن روز, زمين به وحى پروردگار از آنچه مى داند, سخن خواهد گفت.(5.4) و مردمان پراكنده به تماشاى اعمالشان بيرو ن خواهند ريخت.(6) پس هر كس هراندازه كه نيكى يا بدى كرده به چشم خود بازبيند.(7.8) FORMATTER ERROR (Malformed List)3. ترجمه مفهومى يا ترجمه ـ تفسير سوره قدر به نام خداوند بخشنده و مهربان خداوند, قرآن را در شب قدر فرو فرستاده است.(1) شبى چنان ارجمند كه شما ندانيد.(2) شب قدر از هزار ماه بهتر است.(3) در آن شب, فرشتگان و روح به اذن خداوند, براى كارهايى كه بدان مأمور شده اند, فرود مى آيند.(4) آن شب تا صبحگاهان, فرخنده است.(5) FORMATTER ERROR (Malformed List)4. ترجمه مفهومى يا ترجمه ـ تفسير سوره توحيد به نام خداوند بخشنده و مهربان بدانيد كه خداوند يگانه و بى نياز است.(1.2) نه كسى را مى زايد و نه از كسى زاده شده است.(3) و نه او را همتايى است.(4) 5. ترجمه مفهومى يا ترجمه ـ تفسير سوره لقمان به نام خداوند بخشنده و مهربان الف, لام, ميم, وحى است.(1) اين وحى جمله هاى كتاب با حكمت است,(2) كه نيكوكاران را مايه هدايت است ورحمت.(3) همان كسانى كه نماز مى خوانند و زكات مى دهند و آخرت را باور دارند.(4) خداوند, نيكوكاران را هدايت مى كند و آنان رستگار مى شوند.(5) سخن بيهوده را همچون برخى ازمردمِ نادان براى گمراه كردن و استهزاء راه حق, نبايد خريد. اين كار, عذابى سخت در پى دارد.(6) چنانكه روى گرداندن از سخن خداوند با تكبر, و شنيدن آن همچون كران, عذابى دردناك به دنبال خواهد داشت.(7) درحالى كه ايمان و عمل صالح, بهشتهاى پر نعمت را به ار مغان مى آورد.(8) بهشت هايى كه جاودان در آن مى مانند. وعده خداوند, حق است و او عزتمند و حكيم است.(9) خداوند, آسمانهارا بى ستونى كه ديده شود, آفريده است و در زمين كوههايى افكنده است تا به سوى انسان روان نگردند. جانوران گوناگون در زمين پراكنده ساخته است و ا زآسمان باران مى باراند و جفتهاى گرامى از آن مى روياند.(10) آفريدگارى خداوند اين چنين است وجز او كسى نمى تواند چنين بيافريند. كسى كه چنين ادعايى بكند, ظالم است و ظالم در گمراهى آشكارى است.(11) خداوند به لقمان حكمت داد و از او خواست سپاسگز ارى كند, كه سپاسگزارى از خدا جز براى خويشتن نيست. و هر كه باور نمى كند, بداند كه خداوند بى نياز و ستوده است.(12) زمانى لقمان, پسرش را نصيحت كرد و به او گفت اى پسرم, مبادا شرك بورزى, زيرا كه شرك ظلمى بزرگ است.(13) خدا نيز انسان را در حق والدينش ـ بويژه ما درى كه او را به سختى و سنگينى با خود حمل مى كند و دوسال شير مى دهد ـ چنين توصيه كرده است: از من و والدينت سپاسگزارى كن, زيرا كه به سوى من باز مى گرديد.(14) و اگر شما را به شرك خواندند, از ايشان اطاعت مكنيد, ولى تا دنيا باقى است با آنان به نيكى رفتار كنيد , و راه كسانى را در پيش گيريد كه به سوى من باز مى گردند. شما همگى به سوى من خواهيد آمد و من شما را از اعمالتان آگاه خواهم ساخت.(15) اندرزهاى لقمان را به فرزندش فراگيريد و بدانيد كه خداوند كوچك ترين اعمال را, اگر چه در دل سنگ يا آسمان و زمين پنهان باشد, ب از خواهد آورد, زيرا كه او بس باريك بين و آگاه است.(16) پس نماز بخوانيد و امر به نيكى كنيد و از زشتى و بدى باز داريد و در سختيها صبر پيشه گيريد كه اين همه از استوارى امور است.(17) روى خود را به تكبر از مردم باز مگردانيد, و مغرورانه وخودستا بر زمين گام ننهيد, كه خداوند خودستايان و فخرفروشان را دوست نمى دارد.(18) فروتنانه ومعتدل گام برداريد و صداى خود را پايين بياوريد, كه نكوهيده ترين صدا, صداى الاغ است.(19) مى دانيد كه خداوند هرچه در آسمانها و زمين وجود دارد, رام شما گردانيده و نعمتهاى آشك ار و نهان خود را بر شما بارانيده است. پس همچون برخى از مردمِ بى دانش و گمراه و بى بينه درباره خدا ستيزه مكنيد.(20) كه چون به آنان بگويند از وحى خدا پيروى كنيد, گويند از دين پدرانمان پيروى مى كنيم. حتى اگر شيطان پدرانشان را به دوزخ رهنمون گردد.(21) رو به سوى خدا آوريد و نيكوكار باشيد كه اين دستاويزى محكم است. و بدانيد كه سرانجامِ همه چيز به خدا بازمى گردد.(22) حال اى پيغمبر, كفر كافر تو را اندوهگين نسازد. به سوى خدا باز خواهند گشت وخدا به كردارشان آگاهشان خواهد ساخت, و بدانيد كه خدا به آنچه در سينه ها نه فته است, نيك آگاه است.(23) خداوند كافران را اندكى بهره مند مى سازد, سپس در عذابى سخت بيچاره شان مى گرداند. (24) آنان مى دانند كه خداوند آسمانها و زمين را آفريده است, پس تنها او را بايد ستود. افسوس كه بيش تر آنان اين را نمى دانند.(25) آرى , هرآنچه كه در آسمانها و زمين وجود دارد از آن خداست وخدا آن بى نيازِ ستوده است.(26) و اگر تمامى درختان زمين, قلم مى شدند و تمامى درياها مركب, نمى توانستند كلمات خداى را به اتمام برسانند. آرى, خداوند, عزتمند و حكيم است.(27) و بدانيد كه آفرينش همه شما, و ب رانگيختن دوباره همه شما, براى خدا به سادگى يك تن از شماست. آرى, خداوند بس شنوا و بيناست.(28)
1. بى ترديد تفسيرهاى طولانى و كلاسيك درنزد اهل فن و علاقه مندان به فهم عميق تر و معانى پنهان تر آيات همچنان از جايگاهى رفيع و ممتاز برخوردارند و نبايد تصور شود كه اين كار در برابر آن كارها قرار دارد, بلكه يك ن ياز اساسى در ترجمه يا تفسير پيشنهادى به تفاسير عميق و مفصل جهت درك بهتر ازمقاصد آيات وجود دارد و بايد گفت بدون اين تفاسير شايد در اصل هدف يادشده برآورده نگردد.
2. منبع:دانشنامه اينترنتي قرآن